بانک مرکزی و ماموریت عبور از اقتصاد نفتی
جهان صنعت _ اقتصاد ایران در سالهای اخیر با مشکلات بزرگ و کوچکی دستوپنجه نرم کرده است. فشارهای ممتد اقتصادی و رشد محدود و حتی در زمانهایی تولید ناخالص داخلی منفی باعث شده تا اقتصاد هر روز رنجورتر شود. مهمترین دلیل این حال بیمارگونه اقتصاد ایران را البته باید خارج از مرزها جستوجو کرد؛ تحریمهایی که در پنجدهه گذشته تحمیل شده و حلقه فشار آن بیشتر میشود.
اقتصاد ایران طی سالهای اخیر با یکی از شدیدترین فشارهای تاریخی روبهرو بوده که شامل تحریمهای گسترده و چندجانبه آمریکا و غرب، تنشهای نظامی مستقیم و غیرمستقیم با اسرائیل و ایالات متحده و نااطمینانیهای ژئوپلیتیک منطقهای میشود.
باوجود شرایط پیچیده اقتصادی آمارهای رسمی بانک مرکزی و مرکز آمار ایران نشان میدهد که «طلای سیاه» همچنان نقش محوری، تعیینکننده و تقریبا جادویی در حفظ رشد اقتصادی و جلوگیری از کوچکشدن اقتصاد ایران داشته است.
بهگزارش ایبنا، این وابستگی عمیق اگرچه در مواردی اقتصاد را آسیبپذیر کرده اما همزمان بهعنوان لنگر نجات و موتور محرکه اصلی اقتصاد بوده و در این سالها اگر نفت و درآمدهای نفتی نبود بسیاری از شاخصهای کلیدی اقتصادی منفی میشد. نگاهی به آمارهای اقتصادی در سهسال گذشته میتواند تصویر کاملی از تاثیر نفت بر رشد اقتصادی ارائه دهد.
رکوردشکنی رشد زیرسایه طلای سیاه
براساس گزارشهای بانک مرکزی، رشد اقتصادی ایران در سال۱۴۰۲(با احتساب نفت) ۷/۵درصد ثبت شد. این رشد قابل توجه عمدتا ناشی از جهش چشمگیر بخش نفتوگاز بود که رشد آن در برخی گزارشها به بیش از ۱۴درصد و حتی بالای ۲۰درصد در بعضی از فصلهای سال ۱۴۰۲ رسید.
رشد بدون نفت در این سال بسیار پایینتر و حدود ۴/۳درصد بود. این اعداد نشان میدهد که اگر تولید و صادرات نفت نبود رشد اقتصادی ایران در آن سال نصف میشد.
ازسویدیگر رشد ۷/۱۴درصدی نفت در سال۱۴۰۲ درحالی بهثبت رسید که سایر بخشهای اقتصاد حتی بهاعدادی نزدیک بهاینرشد نیز نرسیدند. بخش صنایع و معادن که در رتبه بعدی قرار دارد رشدی ۵/۴درصدی را کسب کرد و خدمات نیز تنها توانست ۸/۳درصد رشد را بهثبت برساند.
وضعیت در بخش کشاورزی حتی بدتر بود و رشد صفردرصدی این بخش موید این ادعاست بنابراین میتوان نتیجه گرفت که در سال۱۴۰۲ نفت نهتنها سهم بزرگی در تامین ارز و رشد اقتصادی داشت بلکه توانست کمبودها را در سایر بخشهای اقتصادی جبران کند تا درنهایت معدل تولید ناخالص داخلی ایران در اینسال رکورد جدیدی بهثبت برساند و به ۷/۵درصد برسد. معنای این اعداد آن است که کیک اقتصاد ایران در سال آن سال ۷/۵درصد بزرگتر شد.
جهش نفت در سال اقتصاد آرام
در سال۱۴۰۳ رشد اقتصادی کمی تعدیل شد، اما همچنان مثبت ماند. بانک مرکزی رشد با نفت را ۱/۳درصد و بدون نفت را ۰/۳درصد اعلام کرد. مرکز آمار ایران نیز ارقامی نزدیک به این(حدود ۳درصد با نفت و ۱/۲درصد بدون نفت) گزارش کرده است.
رشد بخش استخراج نفت و گاز طبیعی در این سال حدود ۲/۴درصد بود که نسبتبه جهش۱۴۰۲ کاهش داشت اما همچنان بالاتر از رشد سایر بخشها قرار گرفت. بخش صنایع و معادن ۴/۲درصد رشد کرد و خدمات نیز رشدی ۳/۳درصدی داشت. البته کشاورزی نیز توانست رشد مثبت را تجربه کرده و ۳/۳درصد نسبتبه سال قبل ارزشافزوده بیشتری خلق کند.
جزیره ثبات نفت در اقتصاد منفی
سال۱۴۰۴ اما با چالشهای جدیتری همراه بود. در ابتدای این سال رژیم صهیونیستی و آمریکا به ایران حمله کردند. جنگ۱۲روزه عملا همه بخشهای کشور ازجمله اقتصاد را تعطیل کرد که همین موضوع تاثیر مستقیمی بر رشد اقتصادی ایران داشته است. اگرچه هنوز آمار کلی سال گذشته ازسوی بانک مرکزی و مرکز آمار منتشر نشده اما آمارهای ۹ماهه بانکمرکزی نشاندهنده رشد ۳/۰درصدی با نفت و ۱/۰درصدی بدون نفت است. در این شرایط سخت باز هم نفت نسبتبه سایر حوزهها تابآوری بیشتری از خود نشان داد.
در این بازهزمانی نفت رشدی ۲/۳درصدی داشت. بعد از نفت خدمات با رشدی ۷/۲درصدی در رتبهدوم قرار گرفت. بهدلیل ناترازی انرژی و تعطیلی برخی صنایع بعد از جنگ۱۲روزه و البته رکود بخش ساختمان درمقابل جهش قیمت در سایر بازارها در سال۱۴۰۴ بخش صنایع و معادن با رشد منفی همراه شد و بهاصلاح ۱/۲درصد کوچک شد. کشاورزی نیز که کمترین تابآوری را نسبتبه سایر بخشهای اقتصادی دارد رشد منفی ۴/۳درصد را ثبت کرد.
دفاع یکتنه نفت از اقتصاد ایران در دیماه۱۴۰۴
اعتصابات و اعتراضات در دیماه۱۴۰۴ باعث شد تا بازار عملا تعطیل شود و صنایع نیز بهخواب زمستانی بروند. اتفاقاتی که رشد اقتصادی را منفی کرد و بهگفته مرکز پژوهشهای مجلسشورایاسلامی اقتصاد با نفت ۴/۰درصد و بدون نفت ۶/۰درصد کوچک شد.
در اینجا نیز نفت بهداد اقتصاد رسید تا از ریزش بیشتر جلوگیری کند. درحالیکه صنعت رشد صفردرصدی بهثبت رساند خدمات با رشد منفی ۹/۰درصدی بهدلیل تعطیلی اغلب واحدها همراه بود و کشاورزی نیز ۲درصد کوچک شد اما نفت توانست یکدرصد رشد کند؛ رشدی که بر تولید ناخالص داخلی نیز تاثیر مثبت داشت.
ناوگان سایه؛ شبکه پیچیده دورزدن تحریمها
نقش بیبدیل نفت در شرایط تحریم و جنگ باوجود تحریمهای فلجکننده باتوجهبه آمارهای اقتصادی قابل چشمپوشی نیست. درواقع ایران بااتکابه «ناوگان سایه» فروش به خریداران عمده و شبکههای پیچیده دورزدن تحریمها توانسته صادرات نفت خود را حفظ کند. صادرات نفت خام ایران در سالهای اخیر بهطور متوسط بین ۴/۱تا۸/۱میلیونبشکه در روز بوده و در برخی دورهها به سطوح بالاتری نیز رسیده است.
درآمدهای ارزی حاصل از این صادرات که در سال۱۴۰۳ رکوردهایی مانند ۶۷میلیارددلار گزارش شده بخش عمده بودجه دولت، ذخایر ارزی و تامین کالاهای اساسی را پوشش داده است.
ازسویدیگر در شرایط تنش نظامی و جنگ با اسرائیل و آمریکا نفت دو وجه کاملا متضاد داشت: ازیکسو ناامنی در منطقه مانند تهدید تنگههرمز قیمتهای جهانی نفت را افزایش داد و درآمدهای ایران را تقویت کرد. ازسویدیگر ممکن بود تا هرگونه اختلال در صادرات، حملونقل یا حملات مستقیم به تاسیسات ضربهای فوری و سنگین به درآمدهای ارزی وارد کند. بااینحال تابآوری شبکه صادراتی ایران حتی تحت شدیدترین تحریمها و فشارهای نظامی اجازه داده تا بخش نفت همچنان «جادوی» خود را بر پیکر اقتصاد بتاباند.
