برنده پشتپرده جنگ
جهان صنعت – ردیفهایی از نیروهای پلیس ضدشورش با زور از دروازه مقر اصلی حزب اصلی مخالف دولت ترکیه عبور کردند. پس از شکستن موانع ورودی آنان در حالی که سپرهای خود را در دست داشتند بهسمت ساختمان حزب حرکت کردند و در مقابل ورودی اصلی ایستادند تا با شلیک گاز اشکآور هوادارانی را که پشت درهای شیشهای ساختمان در حال ایجاد سنگر و موانع دفاعی بودند متفرق کنند.
در داخل ساختمان، اوزگور اوزل رهبر حزب جمهوریخواه خلق ترکیه که با نام اختصاری CHP شناخته میشود حضور داشت. او سهروز پیش بهحکم یک دادگاه ترکیه از سمت خود برکنار شده و در اعتراض بهاین تصمیم در مقر حزب تحصن کرده بود.
در همین راستا بوده که طبق گزارش روزنامه تلگراف، ترکیه بهتدریج بهیکی از برندگان جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران تبدیل میشود؛ جنگی که بهرجب طیب اردوغان رییسجمهور ترکیه فرصت داده تا روند عقبگرد دموکراتیک در کشورش را بدون تحمل پیامدهای بینالمللی تسریع کند.
اردوغان نهتنها از زمانی که توجه جهانیان بهجای دیگری معطوف شده بود برای تشدید فشار بر مخالفان خود بهره برده بلکه همزمان توانسته جایگاه ترکیه را نیز در عرصه بینالمللی ارتقا دهد.
گونول تول، مدیر موسس برنامه ترکیه در موسسه خاورمیانه مستقر در واشنگتن میگوید: این بهترین فضای بینالمللی ممکن برای اردوغان است تا تمام این اقدامات را در داخل کشور انجام دهد.
او افزود: تمام این شوکهای ژئوپلیتیکی بهاردوغان اجازه داده و او را جسورتر کردند تا هر کاری که میخواهد با آنچه از فضای دموکراتیک در داخل باقی مانده است انجام دهد.
درعینحال اردوغان از نظم جهانی متلاشی و چندپاره نیز بهره میبرد؛ ابتدا با تداوم جنگ روسیه و اوکراین از سال۲۰۲۲ و اکنون با خلأ امنیتی و دیپلماتیکی که همزمان با کاهش اعتماد جهانی بهایالاتمتحده در دوران ریاستجمهوری دونالد ترامپ درحال شکلگیری است. گونول تول میگوید: این شرایط برای اردوغان بسیار مطلوب است زیرا جهان(کشورهای اروپایی، متحدان ناتو، همسایگان منطقهای و حتی کشورهای آفریقایی) احساس میکنند که ناگزیرند با اردوغان همکاری کنند.
ربع قرن حکمرانی بر ترکیه
اردوغان نزدیک بهربع قرن است که بر ترکیه حکومت میکند و طی این مدت قدرت خود را در داخل کشور بهطور مستمر تثبیت کرده بهخصوص پس از چالشهای سیاسی مهمی همچون اعتراضات گسترده سال۲۰۱۳ و کودتای نظامی سال۲۰۱۶ که هردو توسط حکومت سرکوب شدند.
در ماهمارس۲۰۲۵ نیز پس از بازداشت اکرم اماماوغلو شهردار استانبول و مهمترین رقیب سیاسی اردوغان موج گستردهای از اعتراضات در کشور شکل گرفت. تنها ۹روز پس از آغاز جنگ ایران محاکمه اماماوغلو آغاز شد؛ محاکمهای که بسیاری آن را مبتنیبر اتهاماتی ساختگی باهدف حذف مخالفان سیاسی میدانند. با این حال ازسوی کشورهای غربی تقریبا هیچ انتقادی مطرح نشد. حتی حزب کارگر بریتانیا که از نظر سیاسی نزدیکترین حزب اروپایی بهحزب جمهوریخواه خلق ترکیه محسوب میشود موضعی بسیار محتاطانه و کمرنگ اتخاذ کرد.
اتهامات مطرحشده علیه اماماوغلو در بیش از ۴هزارصفحه سند تشریح شده و از فساد مالی تا رهبری یک سازمان مجرمانه را دربر میگیرد. درصورت محکومیت مجموع احکام احتمالی میتواند بهبیش از ۲هزارسال زندان برسد.
باوجود بروز دورهای نارضایتیهای عمومی و اعتراضات خیابانی اردوغان تاکنون از محبوبیت گستردهای برخوردار بوده و تاحد زیادی بر پایه نوعی کیششخصیت حکومت کرده؛ پدیدهای که برخی آن را با جایگاه مصطفی کمال آتاتورک بنیانگذار جمهوری مدرن ترکیه مقایسه میکنند.
بااینحال مشکلات اقتصادی سالهای اخیر بهتدریج پایگاه اجتماعی او را تضعیف کرده است. از زمان انتخابات ریاستجمهوری۲۰۲۳ که اردوغان با اختلافی بسیار اندک در دور دوم پیروز شد نرخ تورم بهطور متوسط حدود ۵۰درصد بوده است. این شرایط دولت را بهسمت اعمال کنترلهای شدیدتر سوق داده است.
اردوغان در تلاش است پیش از انتخابات ریاستجمهوری بعدی که انتظار میرود در سال۲۰۲۸ برگزار شود مخالفان سیاسی را تضعیف کند؛ هرچند ممکن است انتخابات زودهنگام نیز برگزار شود. با این حال بسیاری از شهروندان معتقدند آرای آنان دیگر تاثیر چندانی در تعیین نتیجه نخواهد داشت.
درهمینرابطه یوسف جان، پژوهشگر موسسه مشاورهای آمریکایی آمِنا استراتژیز که در حوزه خاورمیانه و شمال آفریقا فعالیت میکند، میگوید: دولت اردوغان بهخوبی میداند که دیگر مانند ۱۰یا۱۵سال قبل از حمایت مردمی گسترده برخوردار نیست. بههمین دلیل بهاین روشهای اقتدارگرایانه روی آورده تا عملا حزب جمهوریخواه خلق را نابود کنند. اگر اردوغان همچنان میتوانست مانند گذشته ازطریق سیاستهای اقتصادی یا سازوکارهای دموکراتیک و قانونی در انتخابات پیروز شود بعید بود بهچنین اقدامات شدیدی متوسل شود.
بهرهبرداری از تحولات خاورمیانه
علاوه بر این اردوغان از تحولات امنیتی جدید در خاورمیانه نیز بهره میبرد؛ جایی که بسیاری از کشورها پس از مشاهده بارش موشکهای ایرانی بر فراز منطقه بهتدریج درحال فاصلهگرفتن از اتکای کامل بهواشنگتن هستند.
در ماهمه عراق قراردادی برای خرید ۲۰سامانه پدافند هوایی ترکیه امضا کرد؛ اقدامی که تغییر مهمی در سیاست دفاعی بغداد بهشمار میرود زیرا این کشور سالها برای حفاظت از آسمان خود بهایالاتمتحده متکی بود؛ اتکایی که در جریان جنگ اخیر کارآمدی خود را از دست داد.
عراق در این جنگ در موقعیتی ویژه قرار داشت زیرا هم بهدلیل حضور نیروهای نظامی غربی و هم بهدلیل حضور گروههای همسو با ایران در خاک خود ازسوی هردو طرف درگیری تحت فشار قرار گرفت.
در اندونزی نیز نگرانیها درباره رفتارهای تهاجمی چین افزایش یافته بهویژه پس از آنکه آمریکا بخشی از منابع نظامی خود را از منطقه هند-اقیانوس آرام بهخاورمیانه منتقل کرد. درنتیجه این کشور جنوب شرق آسیا نیز در همینماه توافقی امضا کرد تا نخستین خریدار خارجی پهپادهای رزمی بدون سرنشین «بایراکتار کیزیلالما» از ترکیه باشد. براساس این قرارداد اندونزی تا سقف ۶۰فروند از این پهپادها را خریداری خواهد کرد و تحویل آنها از سال۲۰۲۸ آغاز میشود.
این قرارداد در کنار توافق پیشین ترکیه برای فروش دوکشتی پشتیبانی نظامی بهپرتغال قرار میگیرد یعنی نخستین صادرات نظامی از این نوع بهیکی از اعضای ناتو و اتحادیه اروپا.
در دوران اردوغان ترکیه که پس از آمریکا دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد بهیازدهمین صادرکننده بزرگ تسلیحات جهان تبدیل شده بهویژه در حوزه پهپادها که بهکشورهای متعددی از اوکراین گرفته تا لیبی صادر شدند.
تجهیزات نظامی ترکیه در میدانهای واقعی جنگ آزمایش شدند و همین امر بهاردوغان این امکان را داده که بهدیگر کشورها بگوید: میتوانید روی من حساب کنید.
گونول تول میگوید: اینپیام در کشورهای خاورمیانه بازتاب بسیار خوبی پیدا کرده و بههمیندلیل اردوغان پیدرپی درحال امضای توافقهای دفاعی جدید است. بهگفته او، این همکاریهای دفاعی درنهایت بهتقویت جایگاه داخلی اردوغان نیز کمک میکنند. زیرا این توافقها در زمانی که مشروعیت اردوغان ازسوی افراد بیشتری زیر سوال میرود بهتقویت جایگاه داخلی او کمک میکنند. منابع مالی جدیدی نیز ایجاد میکنند که باتوجه بهوضعیت اقتصاد ترکیه بسیار مهم است.
اردوغان تلاش میکند ترکیه را بهیک مرکز بزرگ تجارت انرژی تبدیل کند؛ کشوری که از طریق استخراج مواد معدنی حیاتی، احداث خطوط لوله جدید و اتصال بنادر دریایی بهحلقه اتصال اقتصاد جهانی تبدیل شود و تمامی این مسیرها از خاک ترکیه عبور کنند.
او هفتهگذشته پس از برکناری اوزگور اوزل اعلام کرد: هدف ترکیه این نیست که تنها تماشاگر باشد بلکه ما میخواهیم در این رقابت تغییردهنده قواعد بازی باشیم.
کارشناسان معتقدند تحقق این هدف مستلزم خنثیسازی مخالفان سیاسی و همچنین مهار هر فرد یا گروهی است که ممکن است با سیاستهای اردوغان مخالفت کند.
دولت ترکیه حتی برای جذب سرمایه و جمعیت خارجی بهویژه مهاجران و اتباع کشورهای حوزه خلیج فارس برنامههای تشویقی گستردهای در نظر گرفته؛ ازجمله معافیت مالیاتی ۲۰ساله برای خارجیانی که بهترکیه منتقل شوند. از آنجا که ترکیه همچنان زیر چتر امنیتی ناتو قرار دارد این پیشنهاد برای بسیاری جذاب بهنظر میرسد.
گسترش نفوذ جهانی ترکیه نیز بهاردوغان اجازه داده تا اعتبار سیاسی خود را در داخل کشور تقویت کند و پوششی برای حرکت هرچهبیشتر بهسوی اقتدارگرایی فراهم آورد.
این درحالی است که در ماه ژانویه ترکیه بهعنوان همسایه ایران یکی از آسیبپذیرترین اعضای ناتو محسوب میشد و تلاش میکرد از ورود مستقیم بهجنگ جلوگیری کند؛ حتی درشرایطیکه موشکهای ایرانی از حریم هوایی این کشور عبور میکردند و گمان میرفت برخی از آنها پایگاه مشترک آمریکا و ترکیه در سواحل مدیترانه را هدف قرار داده باشند.
اما در اوایل ماه جولای، زمانی که اردوغان میزبان نشست مهم ناتو خواهد بود در موقعیتی بسیار قدرتمندتر قرار خواهد داشت و اهرمهای نفوذی در اختیار خواهد داشت که پیش از آغاز جنگ ایران از آنها برخوردار نبود.
در همین رابطه است که گونول تول میگوید: زمانی ناتو بهعنوان سازمان دفاعی جهان دموکراتیک شناخته میشد اما امروز دیگر نمیتوان با اطمینان چنین ادعایی کرد. کشورهای غربی و متحدان ناتو بهتدریج توجه کمتری بهفرسایش دموکراسی و تمرکز قدرت در کشورهایی مانند ترکیه نشان خواهند داد و بیشتر بر مسائل فنی تمرکز میکنند یعنی اینکه آیا این کشورها میتوانند پهپاد تولید کنند یا از زیرساخت صنعتی مناسبی برخوردار هستند یا نه؟
