پازل جدید واشنگتن در خزر
جهان صنعت – سفر منطقهای استیو دِینز، سناتور آمریکایی به جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان درکنار مواضع پیشین وی درباره توسعه کریدورهای ترانزیتی خزر از تلاش تازه واشنگتن برای شکلدهی به مسیری راهبردی میان آسیای مرکزی و اروپا حکایت دارد؛ مسیری که با تمرکز بر انرژی، حملونقل، مواد معدنی حیاتی و زیرساختهای دیجیتال عبور از ایران و روسیه را دور زده و وابستگی کشورهای منطقه به مسیرهای سنتی را کاهش میدهد.
به گفته تحلیلگران سفر سه روزه استیو دینز، سناتور آمریکایی به جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان را میتوان نشانهای از تلاش واشنگتن برای پیشبرد یک راهبرد منطقهای در حوزه خزر دانست؛ راهبردی که بر توسعه کریدورهای حملونقل، انرژی، زیرساختهای دیجیتال و زنجیره تامین مواد معدنی حیاتی متمرکز است و درپی ایجاد مسیرهایی برای اتصال آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی به بازارهای غربی بدون عبور از روسیه و ایران است.
اگرچه هر یک از این دیدارها به صورت جداگانه ازسوی طرفهای میزبان اطلاع رسانی شد اما توالی زمانی و محورهای مشترک مذاکرات از شکل گیری یک رویکرد منطقهای حکایت دارد که فراتر از روابط دوجانبه ارزیابی میشود.
این رویکرد پیش تر نیز در سخنرانی ۱۱ژوئن دینز در مجمع فراخزر مرکز سیاست خزر مطرح شده بود؛ جایی که وی آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی را درقالب یک چارچوب مشترک برای توسعه سرمایهگذاری، اتصال به بازارهای غربی و تنوع بخشی به زنجیرههای تامین معرفی کرد.
این گزارش براساس مقاله دکتر رابرت ام.کاتلر پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک و انرژی تهیه و در پایگاه تحلیلی تایمز آسیای مرکزی شده است. وی معتقد است مجموعه تحرکات اخیر واشنگتن را باید درقالب یک راهبرد منطقهای برای ایجاد کریدوری جدید در حوزه خزر ارزیابی کرد.
براساس این دیدگاه، حوزههایی مانند مواد معدنی حیاتی، انرژی، مخابرات، زیرساختهای فیزیکی و دیجیتال از مهم ترین محورهای سرمایهگذاری به شمار میروند. طرحهایی مانند اتصال گازی دریای خزر (TRIP) و ایجاد مسیرهای تجاری که بدون عبور از ایران و روسیه، آسیای مرکزی را به اروپا متصل کند ازجمله اهداف مطرح شده در این چارچوب است.
آذربایجان؛ محور غربی کریدور خزر
در جمهوری آذربایجان دینز با الهام علیاف، رییسجمهور، جیحون بایراموف، وزیر امور خارجه و میکائیل جباروف، وزیر اقتصاد دیدار کرد. محور اصلی این مذاکرات همکاری در حوزه انرژی، حملونقل، توسعه دیجیتال، تجارت، کریدور میانی و استخراج و فرآوری مواد معدنی حیاتی بود. برپایه منشور مشارکت راهبردی آمریکا و جمهوری آذربایجان که در فوریه سال جاری امضا شده همکاریهای دوکشور بر حوزههایی همچون انرژی، تجارت، ترانزیت، اتصال دیجیتال و توسعه کریدور میانی متمرکز شده و آذربایجان بهعنوان یکی از مراکز لجستیکی و ترانزیتی منطقه خزر معرفی شده است.
نخستین گفتوگوی اقتصادی دو کشور در ماه ژوئن، دستورکار همکاریها را به موضوعاتی مانند امنیت انرژی، سرمایهگذاری، هوش مصنوعی، زیرساختهای دیجیتال، زنجیره تامین مواد معدنی و توسعه منطقه آزاد اقتصادی «آلات» گسترش داد.
در همین چارچوب بندرآلات که هماکنون یکی از مهم ترین پایانههای حملونقل دریای خزر محسوب میشود با اجرای طرح توسعه، ظرفیت جابه جایی بار و کانتینر خود را بهطور قابلتوجهی افزایش خواهد داد.
قزاقستان؛ حلقه شرقی مسیر ترانزیتی
در قزاقستان گفتوگوهای دینز با قاسم جومارت توکایف، رییسجمهور این کشور بر توسعه تجارت، سرمایهگذاری، اجرای توافقهای پیشین، همکاریهای راهبردی و گسترش مشارکت اقتصادی متمرکز بود.
نشستهایی با نمایندگان وزارتخانههای انرژی، امور خارجه، صنعت و ساخت و ساز و نیز فعالان اقتصادی و شرکتهای آمریکایی برگزار شد که موضوعاتی همچون زنجیره تامین، نوآوری در حوزه انرژی و تجارت را دربر گرفت.
قزاقستان بهعنوان بزرگترین اقتصاد آسیای مرکزی و یکی از اصلیترین تامینکنندگان بار کریدور میانی جایگاه مهمی در این طرح دارد. دولت این کشور نیز درحال توسعه ظرفیت بنادر و مسیرهای ترانزیتی است و برنامههایی برای افزایش قابل توجه ظرفیت حمل کانتینری و کاهش زمان انتقال کالا در این مسیر تا سال۲۰۲۹ در دست اجرا دارد.
همزمان پروژههای مشترک در حوزه استخراج و فرآوری مواد معدنی ازجمله پروژه توسعه معادن تنگستن با مشارکت شرکتهای آمریکایی نشاندهنده تمرکز بر ایجاد زنجیرههای جدید تامین مواد معدنی مورد نیاز صنایع غربی است.
ترکمنستان؛ گزینه انرژی در راهبرد جدید
در عشقآباد نیز دینز با سردار بردی محمداف رییسجمهور، رشید مردوف وزیر امور خارجه و قربانقلی بردی محمداف رییسجمهور پیشین ترکمنستان دیدار کرد.
به گزارش ایرنا، براساس گزارشهای منتشرشده موضوعاتی مانند تجارت، سرمایهگذاری، انرژی، حملونقل، فناوری، لجستیک، اتصال منطقهای و همکاریهای اقتصادی در دستور کار این مذاکرات قرار داشت.
اگرچه در گزارشهای رسمی تنها به پروژه خط لوله تاپی (TAPI) اشاره شده اما باتوجه به ذخایر گسترده گاز طبیعی ترکمنستان این کشور همچنان یکی از گزینههای مهم برای توسعه مسیرهای صادرات انرژی بهشمار میرود. با این حال تاکنون هیچ برنامه اجرایی، سازوکار مالی یا جدول زمانی مشخصی برای اتصال گازی فراخزر میان طرفها اعلام نشده است.
بررسی مجموعه این تحولات نشان میدهد که واشنگتن درحال پیگیری چارچوبی است که در آن آذربایجان بهعنوان محور غربی کریدور، قزاقستان بهعنوان تامینکننده اصلی بار و مواد معدنی و ترکمنستان بهعنوان یکی از گزینههای تامین انرژی ایفای نقش میکنند.
در عین حال این چارچوب هنوز به یک سازوکار منطقهای واحد تبدیل نشده و همکاریها عمدتا ازطریق توافقهای دوجانبه، منشورهای همکاری، گفت وگوهای اقتصادی و دیدارهای سیاسی دنبال میشود.
دکتر رابرت ام.کاتلر در جمعبندی مقاله خود تاکید میکند که هدف این رویکرد بیش از آنکه تغییر فوری موازنههای ژئوپلیتیکی باشد گسترش گزینههای ژئواکونومیک کشورهای منطقه، تنوع بخشی به مسیرهای تجاری و کاهش وابستگی به کریدورهای سنتی است. به اعتقاد وی موفقیت این راهبرد در گرو تبدیل توافقهای سیاسی به پروژههای اجرایی، تامین مالی زیرساختها و ایجاد شبکهای عملیاتی برای اتصال آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی به بازارهای اروپا از مسیر خزر و خارج از قلمرو ایران و روسیه خواهد بود
