تنگهها و تنگناها
علیرضا مهدیه، تحلیلگر توسعه
در دنیا تنگههای طبیعی و کانالهای دریایی زیادی هستند که عبور و مرور داراییهای زیادی را در دل خود دارند و مدیریت و حتی نظارت بر آنها میتواند تاثیر بسزایی در جغرافیای سیاسی هر منطقه داشته باشد.در دنیای امروز هر تنگه و تنگتر شدن هر رفت و آمدی میتواند تنگنای بزرگتری در جهان بسازد و از اقتصاد تا صنعت و از سیاست تا توسعه را درگیر و درگیرتر کند؛ درگیریهایی که صرفا دلایل سیاسی ندارند و این جبر جغرافیایی است که قدرت آن را دارد که بتواند منجر به اهداف بزرگتری شود و ژئوپلیتیک را به ژئواکونومیک نزدیک و نزدیکتر کند.از این میان تنگههایی هستند که بر حرکت نفت مصرفی دنیا تسلط کامل دارند و هر نفت و فرآورده نفتی که در دنیا میسوزد یا به ماده دیگری تبدیل میشود حتما از این مسیرها عبور کرده است و از میان همه تنگهها، این تنگه هرمز است که امکان دور زدن طبیعی ندارد و جزء اولین مسیرهای دریایی نفت و نزدیکترین تنگه به بزرگترین مرکز تولید نفت جهان است.
تنگهای که منهای نفت و گاز طبیعی مایع، محصولات دیگری نیز از خود عبور میدهد و تریلیونها دلار صادرات و واردات کشورهای حوزه خلیج فارس از این گذرگاه میگذرد. صادرات یک تریلیون دلاری دو کشور امارات متحده عربی و عربستان سعودی، جمع دو واحد بزرگ تردد از این گلوگاه اقتصادی است که میزان وابستگی را عیان میکند.
تنگهای که از درون خود درصد بالایی از نفت مصرفی چین را به مقصد میرساند و در صورت بستهتر شدن، کندتر شدن رشد اقتصادی چین را صورت خواهد داد و تنگهای که شاهرگ حیاتی اینترنت نیز هست و در کف خود ترافیک دادهها و کابلهای بسیاری دارد که به دلیل عمق و پهنای کم، میزبان فشردهترین تجمع این کابلها شده است؛ نکتهای که باعث وابستگی راهبردی کشورهای منطقه نه فقط به سطح آب و بلکه به بستر آب تنگه نیز شده و قطبهای ابری و مالی دوبی و ریاض را در معرض ضربهپذیری بالایی قرار داده است.
و اما مالاکا و تنگه و مسیری دیگر که با اینکه به تازگی جای تنگه هرمز را در میزان انتقال نفت گرفته اما اهمیت بالایی در ایجاد تنگناها دارد و میتواند بهویژه برای چین اهمیت بالاتری نیز به دست بیاورد.
تنگهای که روزانه و طبق آخرین ارزیابیها، بیش از ۲۳میلیون بشکه نفت را از خود میگذراند و ۸۰درصد از نفت وارداتی چین باید از تنگه مالاکا عبور کند و حدود ۶۰درصد این محمولهها هم از خاورمیانه میآیند تا به پالایشگاههای چینی برسند.
تنگهای که بین کشورهای اندونزی و مالزی واقع شده و همانند تنگه هرمز و از منظر حقوق بینالملل، هنوز جزء آبراههای بینالمللی محسوب میشود و تنگهای که مانند تنگه هرمز، به فکر دور زدن آن نیز افتادهاند و برای نزدیکتر شدن مسیر و گریز از احتمال تغییر رژیم حقوقی و دریافت عوارضی راهی یافتهاند؛ راهی که به صورت حفر کانال در خاک تایلند عملیاتی میشود و در صورت توافق نهایی و در جنوب این کشور که زمین باریک میشود، دریای آندامان به خلیج تایلند متصل خواهد شد.
حالا چین پیشگام تامین هزینههای ساخت چنین کانال راهبردی و کاربردی شده که ایده قدیمی بسیاری از رهبران تایلندی بوده است. علت صرف چنین هزینههایی این است که هر دو کشور اندونزی و مالزی که بر مالاکا مسلط هستند، روابط نزدیکی با آمریکا دارند و امکانش هست که چین را وارد چالشهای مربوط به قدرت جغرافیا کنند و بسته شدن تنگه مالاکا به معنای عدم ورود نفت کافی و ارزان به چین است و بزرگترین واردکننده نفت دنیا را وارد تنگنای بزرگی خواهد کرد و این تنگه امکان محاصره دریایی چین را هم خواهد داشت که اجبارا تغییر مسیر دهد و هزینهها را بپردازد. بسته شدن تنگه هرمز نیز برای چین همین است با این تفاوت که ایران متحد چین بوده و عمان به آمریکا نزدیک است.
اما مسیرهای دور زدن هرمز نیز چالشهای خود را دارد و میتواند به قیمتهای بالاتر نفت بینجامد؛ دور زدنهایی که در آخرین مورد، به ایدهای ۵۵میلیارددلاری رسیده که میتواند هردو مسیر هرمز و بابالمندب را بهطور همزمان دور بزند. خط لولهای که از عراق به کویت و عربستان و نهایتا به دو بندر دوقم و صلاله در عمان خواهد رسید و طول آن ۱۸۰۰کیلومتر بوده و به ظرفیت مجموعا ۱۰میلیون بشکه در روز میرسد.
باری، تنگههای بسیاری در جهان هستند که امکان ساختن تنگناهای زیادی را دارند و از هرمز تا مالاکا و از بابالمندب تا تایوان کشیده شدهاند؛ تنگههایی که میتوانند ایالاتمتحده را هم گرفتار کنند و با افزایش همه قیمتها و به هم ریختن همه بازارها، محاصره جهانی به بار بیاورند اما امکان این را هم دارند که بیشتر صلح بیافرینند تا جنگ و با عبور از همه محاصرههای دریایی و زمینی، توسعه بسازند و پایدار بمانند.
