مشقت تامین سوخت پایتخت
جهان صنعت– آسیب بهبخشی از مخازن سهمرکز انبار نفت تهران اگرچه یکی از مهمترین خسارتهای وارد شده بهزیرساختهای انرژی کشور در جریان جنگ اخیر محسوب میشود اما تداوم عرضه سوخت و جلوگیری از بروز بحران نشان داد صنعت نفت ایران از تابآوری قابلتوجهی برخوردار است. اکنون نگاهها بهمرحله بازسازی و احیای این مجموعه دوخته شده؛ پروژهای که میتواند علاوه بر جبران خسارتها زمینه ارتقای استانداردهای ایمنی و افزایش ظرفیت ذخیرهسازی کشور را فراهم کند.
آسیب دیدن ششمخزن در انبار نفت ری، شهران و شمال شرق تهران شامل مخازن فرآوردههای نفتی و گاز مایع یکی از مهمترین خسارتهای واردشده بهزیرساختهای انرژی کشور در جریان جنگ اخیر بهشمار میرود. اینمجموعه راهبردی که نقش کلیدی در ذخیرهسازی و توزیع بنزین، گازوئیل، نفت سفید و گاز مایع مورد نیاز تهران و بخشی از استانهای مرکزی کشور دارد درشرایطی هدف حمله قرار گرفت که صنعت پالایش و پخش ایران پیش از این نیز با بحران ناترازی بنزین رشد مصرف سوخت و افزایش هزینههای تامین انرژی روبهرو بود. اگرچه وزارت نفت از تداوم عرضه سوخت و کنترل شرایط خبر داده اما برآورد اولیه از حادثه نشان داد که صدهامیلیوندلار هزینه بازسازی در پی خواهد داشت. انبار نفت ری را میتوان یکی از مهمترین گرههای لجستیکی صنعت نفت ایران دانست. این مجموعه طی دهههای گذشته بهعنوان مرکز ذخیرهسازی، انتقال و پشتیبانی شبکه توزیع فرآوردههای نفتی پایتخت عمل کرده است. موقعیت جغرافیایی آن در جنوب تهران باعث شده بخش مهمی از سوخت مصرفی تهران، شهرهای اطراف و بخشی از استانهای مرکزی از طریق این مرکز مدیریت شود.
مخزنی که قلب تپنده سوخترسانی بود
در میان انبارنفت های آسیبدیده اهمیت انبار نفت ری بیش از همه است. اهمیت این مخازن تنها بهحجم ذخیرهسازی آن محدود نمیشود بلکه این مجموعه بخشی از شبکه پشتیبان تامین سوخت پایتخت را تشکیل میدهد و در شرایط عادی بهعنوان یک ذخیره استراتژیک برای مقابله با نوسان مصرف، اختلالهای پالایشگاهی و بحرانهای احتمالی عمل میکند. در شرایطی که مصرف روزانه بنزین کشور در ماههای اخیر بارها از مرز ۱۳۰تا۱۴۰میلیونلیتر عبور کرده و تهران بزرگترین کانون مصرف سوخت کشور محسوب میشود وجود چنین مخازنی نقش تعیینکنندهای در حفظ پایداری شبکه توزیع دارد. بههمین دلیل است که کارشناسان از انبار نفت ری بهعنوان یکی از مهمترین مراکز ذخیرهسازی کشور یاد میکنند. این مجموعه تنها محل نگهداری بنزین نیست بلکه گازوئیل، نفت سفید، سوخت مورد نیاز برخی نیروگاهها و بخشی از ذخایر گاز مایع نیز در آن نگهداری میشود.وجود مخازن گاز مایع در میان تاسیسات آسیبدیده ابعاد حادثه را پیچیدهتر کرده است. برخلاف مخازن معمولی فرآوردههای نفتی، مخازن LPG دارای حساسیت ایمنی بالاتری هستند و کوچکترین آسیب بهسامانههای کنترل فشار، خطوط انتقال یا تجهیزات ایمنی آنها میتواند خطرات جدی ایجاد کند. از همین رو عملیات بازسازی این بخش از تاسیسات نه تنها زمانبرتر بلکه پرهزینهتر نیز خواهد بود.
جنگ در سایه ناترازی بنزین
حمله بهمخازن ری در زمانی رخ داده که صنعت پالایش و پخش ایران از قبل با یکی از مهمترین چالشهای سالهای اخیر یعنی ناترازی بنزین روبهرو بوده است. افزایش تعداد خودروها، رشد سفرهای جادهای، فرسودگی ناوگان حملونقل عمومی و پایینبودن قیمت نسبی سوخت موجب شده مصرف بنزین در سالهای اخیر رشدی سریعتر از ظرفیت توسعه پالایشگاهها داشته باشد. نتیجه این روند افزایش فاصله میان تولید و مصرف و تبدیلشدن بنزین بهیکی از دغدغههای اصلی سیاستگذاران انرژی بوده است. در چنین شرایطی ازدسترفتن بخشی از ظرفیت ذخیرهسازی و توزیع سوخت میتواند فشار مضاعفی بر شبکه تامین وارد کند. هرچند مسوولان تاکید میکنند ذخایر کافی در کشور وجود دارد و اختلالی در عرضه سوخت ایجاد نشده اما واقعیت آن است که تابآوری شبکه نسبتبه گذشته کاهش یافته است. ذخیرهسازی استراتژیک دقیقا برای روزهایی طراحی شده که کشور با بحرانهای غیرمنتظره مواجه شود. زمانی که بخشی از این ظرفیت از مدار خارج شود توان مدیریت شوکهای بعدی نیز کاهش پیدا میکند. بهبیان دیگر خطر اصلی کمبود امروز نیست بلکه کاهش حاشیه امنیت شبکه برای مواجهه با بحرانهای احتمالی آینده است. با گذشت بیش از دوماه از پایان جنگ یکی از پرسشهای مهم پس از حادثه میزان خسارت مالی وارد شده بهاین مجموعه است. اگرچه تاکنون آمار رسمی و دقیقی از ارزش خسارتها منتشر نشده اما براساس تجربه پروژههای مشابه در صنعت نفت میتوان برآوردهایی از ابعاد مالی حادثه ارائه داد. کارشناسان براین باورند که ساخت یک مخزن بزرگ ذخیرهسازی فرآوردههای نفتی بسته بهظرفیت، تجهیزات جانبی و استانداردهای ایمنی بین ۱۰تا۳۰میلیوندلار هزینه دارد. این رقم تنها مربوط بهبدنه مخزن است و شامل تجهیزات جانبی نمیشود. در مورد مخازن گاز مایع شرایط متفاوت است. این مخازن بهدلیل فشار عملیاتی بالا نیازمند سامانههای پیچیده ایمنی، خنکسازی و کنترل فشار هستند و هزینه احداث و بازسازی آنها بهمراتب بیشتر از مخازن معمولی فرآوردههای نفتی است.
یک کارشناس انرژی در گفتوگو با «جهانصنعت» گفت که اگر فرض شود ششمخزن آسیبدیده نیازمند بازسازی اساسی باشند هزینه مستقیم بازسازی آنها میتواند بهصدهامیلیوندلار برسد اما این تنها بخشی از ماجراست. خطوط انتقال، پمپخانهها، شیرآلات صنعتی، تجهیزات برق، سامانههای ابزار دقیق، شبکههای کنترل و سامانههای اطفای حریق نیز باید مورد ارزیابی و بازسازی قرار گیرند. به گفته او برخی برآوردهای کارشناسی نشان میدهد هزینه بازسازی کامل مجموعه آسیبدیده میتواند در محدوده ۳۰۰تا۷۰۰میلیون دلار قرار گیرد. اگر هزینه توقف بهرهبرداری، انتقال فرآوردهها بهمراکز جایگزین، افزایش هزینه حملونقل و خسارتهای زیستمحیطی نیز در نظر گرفته شود رقم نهایی ممکن است نزدیک بهیک میلیارد دلار برسد.
بازسازی دشوار در شرایط تحریم
چالش بازسازی تنها بهتامین منابع مالی محدود نمیشود. صنعت نفت ایران طی سالهای اخیر با محدودیتهای ناشی از تحریم نیز مواجه بوده است. بخشی از تجهیزات مورد استفاده در مخازن ذخیرهسازی، سامانههای ایمنی و تجهیزات ابزار دقیق نیازمند فناوریهای پیشرفته و قطعات تخصصی هستند. کارشناسان براین باورند که حتی اگر منابع مالی لازم فراهم باشد تامین برخی تجهیزات و بازگرداندن کامل تاسیسات بهشرایط پیشین میتواند زمانبر باشد. تجربه پروژههای مشابه نشان میدهد ساخت یا بازسازی مخازن بزرگ ذخیرهسازی معمولا بین یک تا دوسال زمان نیاز دارد و در شرایط خاص این زمان میتواند طولانیتر نیز شود. بههمین دلیل بازسازی کامل ظرفیت ازدسترفته پروژهای کوتاهمدت نخواهد بود و صنعت نفت باید برای دورهای از فعالیت با ظرفیت ذخیرهسازی محدودتر آماده شود.
