زخم جنگ بر پیکر تاریخ
نادر نینوایی– در شامگاه ۱۰اسفند۱۴۰۴ وقتی صدای انفجارها در مرکز تهران پیچید تنها ساختمانها و خیابانها نبودند که لرزیدند بلکه تاریخ نیز در دل شهر لرزید. موج انفجار حملات هوایی در محدوده میدان ارگ از میان کوچهها و گذرهای قدیمی بازار عبور کرد و بهدیوارهای یکی از کهنترین و نمادینترین مجموعههای تاریخی ایران یعنی کاخ گلستان رسید. مجموعهای که قرنها روایتگر فراز و فرود قدرت، هنر و معماری در ایران بوده و اکنون بخشی از آن زیر فشار جنگ زخمی تازه بر پیکره خود دارد.
کاخ گلستان که روزگاری قلب ارگ سلطنتی تهران و محل شکلگیری بسیاری از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران بود در آن شب آرام نماند. موج انفجار آرام و بیصدا از میان دیوارهای تاریخی عبور نکرد بلکه با خشونتی ناگهانی بهسراغ ظریفترین اجزای اینمعماری باشکوه رفت. ارسیهای چوبی که سالها نور را از میان شیشههای رنگی بهتالارها میریختند شکستند. درهای چوبی که نسلها از میان آنها عبور کرده بودند آسیب دیدند و آینهکاریهایی که زمانی بازتابدهنده شکوه معماری ایرانی بودند ترک برداشتند. در تالار آینه یعنی همان تالاری که تصویرش با نقاشی مشهور کمالالملک در حافظه هنری ایران جاودانه شده نشانههای خسارت دیده میشود؛ تالاری که سالها برای مرمت بسته بود اکنون بار دیگر درمعرض آسیب قرار گرفته است.
دراینروزهای پرتنش اما موج انفجار تنها بهکاخ گلستان محدود نماند. چند خیابان آنسوتر در بافت تاریخی اطراف میدان ارگ بناهای دیگری نیز از گزند اینحملات در امان نماندند. یکی از مهمترین آنها ساختمان تاریخی مجلس سنای قدیم است؛ بنایی که بعدها بهمجلس شورای اسلامی و سپس بهمحل استقرار مجمع تشخیص مصلحت نظام تبدیل شد. تصاویر هوایی منتشرشده پس از حملات نشان میدهد سقف سالن اصلی اینساختمان فرو ریخته و بخش مهمی از سازه آن دچار تخریب شده است.
در کنار اینبناها گزارشهایی نیز از تخریب یا آسیب بهبرخی ساختمانهای تاریخی اطراف بازار تهران و میدان ارگ منتشر شده؛ از جمله سازهای تاریخی که گفته میشود با روایتهایی درباره فعالیتهای میرزا تقیخان امیرکبیر مرتبط بوده است.آسیب بهکاخ گلستان و بناهای تاریخی تهران در جریان حملات اخیر آمریکا و اسرائیل زنگ خطری برای میراثفرهنگی ایران است. کارشناسان هشدار میدهند در شرایط جنگی باید فورا تدابیر حفاظتی ازجمله نصب نشان «سپر آبی» انتقال اشیای موزهای بهمخازن امن و فعالسازی دیپلماسی فرهنگی در دستور کار قرار گیرد زیرا هرغفلت میتواند بخشی از حافظه تاریخی ایران را برای همیشه از میان ببرد.
جنگی که بهحافظه تاریخی ایران رسید
در قلب تهران جاییکه تاریخ چندقرن ایران در آینهها، کاشیها و ارسیهای چوبی جریان دارد موج انفجار جنگ بهدیوارهای تاریخ رسید. شامگاه ۱۰اسفند۱۴۰۴ در جریان حملات هوایی آمریکا و اسرائیل بهمحدوده میدان ارگ و بازار تهران بخشی از مجموعه تاریخی کاخ گلستان یعنی تنها اثر ثبتشده پایتخت ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو دچار آسیب شد.
گزارشهای اولیه نشان میدهد موج انفجار ناشی از بمباران درمحدوده خیابان پانزدهخرداد بهبافت تاریخی اطراف منتقل شده و بخشهایی از اینمجموعه ارزشمند را تخریب کرده است. ارسیهای چوبی، شیشههای تاریخی، درها و بخشی از آینهکاریهای داخلی ازجمله عناصری هستند که در برابر فشار انفجار آسیبپذیر بوده و اکنون نشانههای تخریب در آنها دیده میشود.
یونسکو نیز در بیانیهای رسمی با ابراز نگرانی از وضعیت میراثفرهنگی ایران اعلام کرد که اینسازمان وضعیت آثار تاریخی منطقه را از نزدیک رصد میکند و مختصات جغرافیایی سایتهای میراث جهانی را در اختیار طرفهای درگیر قرار داده تا از آسیبهای بیشتر جلوگیری شود.
اینرویداد یادآور حقیقتی تلخ است: در هر جنگی تنها انسانها قربانی نیستند بلکه تاریخ، فرهنگ و حافظه تمدنی ملتها نیز زیر آوار انفجارها قرار میگیرد.
کاخ گلستان؛ زخمی بر پیکره میراث جهانی
مجموعه کاخگلستان یکی از باشکوهترین مجموعههای تاریخی ایران و یادگاری از ارگ سلطنتی تهران که قرنها مرکز قدرت سیاسی کشور بوده است. اینمجموعه در سال۱۳۹۲ بهعنوان شانزدهمیناثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد اما درجریان حملات اخیر بخشهایی از مهمترین بناهای اینمجموعه آسیب دیدند.
ازجمله تالارهای آسیبدیده میتوان بهتالار آینه اشاره کرد؛ تالاری که برای بسیاری از ایرانیان یادآور صحنه مشهور فیلم «کمالالملک» و نقاشی جاودانه محمد غفاری(کمالالملک) است. اینتالار که سالها برای مرمت بسته بود اکنون بار دیگر با خسارتهایی ناشی از موج انفجار روبهرو شده است.تالار مرمر یا تخت مرمر، جایی که تاجگذاری شاهان قاجار و پهلوی برگزار میشد آسیبهایی دیده و بخشهایی از دیوارهای آن فرو ریخته است.
گزارشها از خسارت بهبناهایی مانند شمسالعماره و عمارت بادگیر حکایت دارد. در عمارت بادگیر سقف تالار برلیان بر اثر فشار موج انفجار فرو ریخته است.
اگرچه سازه اصلی مجموعه پابرجا مانده اما در معماری تاریخی ایران همین عناصر تزئینی حامل بخش مهمی از ارزش هنری و تاریخی بنا هستند. آینهکاریها، ارسیها و درهای چوبی نه صرفا اجزای معماری بلکه بخش جداییناپذیر از هویت فرهنگی دوره قاجار محسوب میشوند.
از اینرو آسیب بهآنها صرفا یکخسارت سطحی نبوده بلکه خدشهای بهاصالت و تمامیت اثری است که بهعنوان میراث مشترک بشریت شناخته میشود.
تخریب در قلب بافت تاریخی تهران
آسیبهای ناشی از حملات هوایی تنها بهکاخ گلستان محدود نمانده است. در محدوده میدان ارگ و بافت تاریخی اطراف بازار تهران نیز بناهای تاریخی متعددی دچار خسارت شدند.
براساس ارزیابیهای اولیه کارشناسان میراثفرهنگی یکسازه تاریخی در نزدیکی بازار که گفته میشود با روایاتی درباره اقامت یا فعالیت میرزا تقیخان امیرکبیر مرتبط بوده تخریب شده است. از اینبنا تنها سردری با نمادهای باستانی باقی مانده بود که اکنون آن نیز فرو ریخته است.
ساختمان تاریخی دادگستری در اینمحدوده آسیبهایی دیده و شیشههای آن شکسته است. گفته شده که بخشهایی از بازار تاریخی تهران نیز در اثر موج انفجار دچار تخریب شدند.در نقطهای دیگر از پایتخت سقف ساختمان تاریخی مجلس سنای قدیم که امروزه محل استقرار مجمع تشخیص مصلحت نظام بوده در اثر حملات هوایی فرو ریخته است. اینبنا که در سال۱۳۲۸ با طراحی حیدر غیایی و محسن فروغی ساخته شد از آثار شاخص معماری معاصر ایران بهشمار میرود.
گنبد سالن اصلی اینساختمان که با الهام از گنبد مسجد شیخ لطفالله طراحی شده بود اکنون آسیب جدی دیده؛ اتفاقی که بهگفته کارشناسان، خسارتی مهم بهمیراث معماری قرنبیستم ایران محسوب میشود.
درعینحال نگرانیها درباره وضعیت دیگر بناهای تاریخی تهران نیز ادامه دارد؛ ازجمله مجموعههای اطراف کاخ مرمر، ساختمانهای تاریخی پردیس حکومتی و برخی خانههای تاریخی در محدوده خیابان امامخمینی(ره) و ولیعصر.
میراثفرهنگی؛ قربانی خاموش جنگها
آنچه در تهران رخ داد نمونهای از پدیدهای است که در بسیاری از جنگهای معاصر دیده میشود: تقابل مستقیم منازعات نظامی با میراثفرهنگی. در ادبیات حقوق بینالملل اموال فرهنگی در زمان جنگ تحت حفاظت قرار دارند. کنوانسیون۱۹۵۴ لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه و نیز کنوانسیون۱۹۷۲ میراث جهانی از مهمترین اسناد بینالمللی در اینزمینه هستند.
با اینحال تجربه نشان داده که در شرایط جنگی بناهای تاریخی بهویژه در بافتهای شهری دربرابر موج انفجار، لرزش زمین و آتشسوزی بسیار آسیبپذیر هستند.
میراثفرهنگی تنها مجموعهای از ساختمانهای قدیمی نبوده بلکه حافظه تاریخی ملتهاست. هر ارسی چوبی، آینهکاری و قطعه کاشی در بناهای تاریخی حامل بخشی از روایت تاریخ و هویت یکسرزمین است.
از اینرو آسیب بهچنین آثاری تنها تخریب یکبنا نیست بلکه ضربهای بهحافظه جمعی جامعه محسوب میشود.
سپر آبی؛ نماد حفاظت از میراث در زمان جنگ
درچنینشرایطی کارشناسان میراثفرهنگی بر ضرورت اجرای فوری تدابیر حفاظتی تاکید دارند. یکی از مهمترین ایناقدامات نصب نشان «سپر آبی» بر فراز بناهای تاریخی و موزههاست.
«سپر آبی» نمادی بینالمللی برای حفاظت از میراثفرهنگی در زمان جنگ است؛ نهادی که در سال۱۹۹۶ با مشارکت چهارسازمان مهم جهانی شامل شورای بینالمللی موزهها (ICOM)، شورای بینالمللی بناها و محوطههای تاریخی (ICOMOS)، شورای بینالمللی آرشیوها (ICA) و فدراسیون بینالمللی انجمنهای کتابخانهای (IFLA) شکل گرفت.
کارکرد ایننشان در حوزه فرهنگ مشابه نقش صلیب سرخ در حوزه پزشکی است یعنی اعلام اینپیام بهطرفهای درگیر که اینمکانها جزو داراییهای فرهنگی بشریت هستند و نباید هدف حملات قرار گیرند.
در روزهای اخیر برخی استانهای کشور ازجمله کرمان و همدان نصب ایننشان را بر روی موزهها و محوطههای تاریخی آغاز کردند. با اینحال کارشناسان معتقدند ایناقدام باید بهسرعت درسراسر کشور و بهویژه در شهرهایی که دارای بافت تاریخی متراکم هستند اجرا شود.
ضرورت اقدامات فوری برای حفاظت از میراث ایران
درکنار نصب نشان سپر آبی مجموعهای از اقدامات حفاظتی دیگر نیز باید فورا در دستور کار قرار گیرد.
انتقال اشیای موزهای بهمخازن امن و زیرزمینی استفاده از ضربهگیرها و محافظهای ویژه در اطراف آثار غیرقابل جابهجایی، تقویت شیشهها و ارسیهای تاریخی، ایجاد پوششهای حفاظتی موقت برای بناهای حساس و مستندسازی دقیق آثار ازجمله مهمترین اقداماتی است که میتواند از خسارتهای بیشتر جلوگیری کند.
درمورد کاخ گلستان انتقال اشیای موزهای بهمخازن امن پیش از تشدید درگیریها اقدامی هوشمندانه بود که باعث شد اینآثار از گزند آسیب در امان بمانند اما بناهای تاریخی ثابت همچنان درمعرض خطر قرار دارند.
مکاتبه با نهادهای بینالمللی ازجمله یونسکو و فعالسازی سازوکارهای حقوقی برای حفاظت از میراثفرهنگی باید با جدیت پیگیری شود.
هشداری برای آینده میراثفرهنگی
جنگها معمولا خیلی طولانی نیستند اما اثرات آنها بر میراثفرهنگی ممکن است برای همیشه باقی بماند.
آسیب بهکاخ گلستان و بناهای تاریخی تهران هشداری جدی برای مدیریت میراثفرهنگی کشور است. درشرایطیکه آتش جنگ در منطقه شعلهور شده حفاظت از آثار تاریخی باید بهیکی از اولویتهای فوری دولت و وزارت میراثفرهنگی تبدیل شود.
بیتوجهی یا تاخیر در اجرای تدابیر حفاظتی میتواند بهازدسترفتن بخشی از نشانههای هویتی ایران منجر شود؛ نشانههایی که نهتنها متعلق بهیک ملت بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت هستند.
بخشی از تاریخ ایران در سنگ و آجر و آینههای بناهایش نوشته شده است. اگر اینصفحات از میان بروند قسمتی از روایت تمدنی یکسرزمین برای همیشه خاموش خواهد شد.
