تن زخمی تاریخ
نادر نینوایی– زخم بمبارانهای جنگ اخیر بر تن تاریخ ایران نشسته است. آینهکاریها و گره چینیهای فرو ریخته کاخ گلستان که یادآور سلطنت پرتجمل قاجارها بوده و تنها اثر ثبت جهانی پایتخت شمرده میشد گواهی است بر جوری که بر میراث تاریخی ایرانیان رفته است.
قلعه هزارو۶۰۰ساله فلک الافلاک که نماد شهر خرمآباد و استان لرستان محسوب میشود نیز از بمبارانها مصون نمانده تا زخمی دیگر بر تنِ رنجور میراث فرهنگی کشور وارد شود.
در هیاهوی جولان جنگندهها بر آسمان ایران اصفهان پایتخت فرهنگی کشور نیز زخمهایی جدی برداشته است. ترکهای عمیق و لرزههای ساختاری در قلب دولتخانه صفوی اصفهان، نشانههایی روشن از آسیبهای وارده بهآثار تاریخی و تمدنی ایرانِ جان هستند.
آنطور که علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی گفته براساس آخرین جمعبندیها ۱۴۹اثر تاریخی در ۱۸استان کشور در جریان حملات اخیر آسیب دیدند.
این رقم هنوز نهایی نیست و احتمال افزایش آن وجود دارد چراکه در بسیاری از بناهای تاریخی میزان واقعی خسارت پس از آغاز عملیات اجرایی و برداشتن لایههای آسیبدیده مشخص میشود. در میان آثار آسیبدیده ۵۹موزه و هفتبافت تاریخی ثبت ملی شده کشور نیز قرار دارند.
آسیبهایی که در روزهای جنگ بر میراث فرهنگی کشور وارد آمده اما ضرورت انجام فوری دواقدام را آشکار میکند: در مرحله نخست پیگیری حقوقی موضوع در مجامع بینالمللی و در مرحله بعد اختصاص بودجه کافی برای مرمت اضطراری و فوری آثاری که زخم جنگ بر پییکرشان نشسته است.
تیری بر پیکر نماد تاریخی خرمآباد
بسیاری شهر خرمآباد را با قلعه تاریخی فلکالافلاک بهذهن میآورند؛ قلعه ای که راوی گذشتههای دور مردمان لرستان بوده و این روزها بهسبب بمبارانها نگرانیها در خصوص آن افزایش یافته است.
۱۷اسفندماه سال۱۴۰۴ حمله هوایی بهمحوطه و عرصه قلعه فلک الافلاک با دهها بمب صورت گرفت و براساس برآورد اولیه ۱۰۰میلیاردتومان خسارت بهبناها و محوطههای اطراف این اثر تاریخی وارد کرده است.
عطا حسنپور، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی لرستان در خصوص وضعیت این قلعه گفت: بررسیهای کارشناسی نشان میدهد آثار موج انفجار پس از بارندگیهای اخیر بهشکل ترک و شکافهای متعدد در بخشهای مختلف قلعه فلکالافلاک نمایان شده و نگرانیها درباره پایداری این بنای تاریخی را افزایش داده است.
وی افزود: در لحظه نخست وقوع انفجار شواهد قطعی از خسارتها در دست نبود اما پس از انجام بررسیهای تخصصی و بارشهای اخیر ترک، شکاف و درزها در نقاط مختلف قلعه آشکار شده و اکنون در بخشهای گوناگون این اثر تاریخی قابل مشاهده است.
این مقام با اشاره بهبازدیدهای میدانی انجامشده اظهار داشت: کارشناسان و دبیر کل کمیسیون ملی یونسکو نیز از خسارتهای واردشده در داخل قلعه بازدید کردند و بدون تردید آثار این آسیبها در آینده بیشتر نمایان خواهد شد.
وی با بیان اینکه قدمت قلعه فلکالافلاک بهحدود هزارو۸۰۰سال میرسد، تصریح کرد: موجهای انفجاری ناشی از هر موشک با وزن قابل توجه میتواند بر استحکام و پایداری این بنای تاریخی تاثیر منفی بگذارد و آن را در معرض آسیبهای جدیتری قرار دهد.
حسنپور در ادامه بهخسارتهای وارد شده بهبناهای پیرامونی قلعه اشاره کرد و گفت: سربازخانه شماره یک، ساختمان باشگاه افسران، خانه تاریخی قاضی، ساختمان هنگ و هردوموزه باستانشناسی و مردمشناسی دچار آسیب شدند و سربازخانه شماره۲ نیز بهطور کامل تخریب شده و اثری از آن باقی نمانده است.
او خاطرنشان کرد: براساس مستندات موجود این محدوده در سالهای اخیر کاربری آموزشی نظامی نداشته و بخشهایی از آن در اختیار نهادهایی مانند دانشگاه لرستان و ادارهکل میراث فرهنگی بوده تمامی ارگانهای نظامی از عرصه قلعه خارج شده و این محدوده بهطور کامل در اختیار میراث فرهنگی قرار داشت.
ترکشهای جنگ بر تن زخمی بازار تهران و کاخگلستان
تخریبهای وارد شده بهمیدان ارگ و آسیبهای وارده بهکاخ ثبت جهانی شده گلستان یکی از آن مناظری است که هیچ دوستدار میراث فرهنگی ایران دلِ دیدنش را ندارد.
پنجبمب بهمنطقه بازار و میدان ارگ اصابت کرده؛ انفجارهایی که بهکلانتری و طبقات بالایی ساختمان دادگستری یعنی بنایی با حدود ۶۰سال قدمت آسیب جدی وارد آورده است.
ترکشهای انفجار تا داخل کاخ هم نفوذ کردند. شیشه پنجرهها، ارسیها و آینهکاریهای ایوان تخت مرمر شکسته و ایوان شمسالعماره، عمارت برلیان و تالار آینه بر اثر موج انفجار آسیب دیدند. افزون بر اینموارد برخی لوسترهای کاخ نیز از آسیب مصون نماندند.
در یککلام باید گفت کاخ گلستان که یگانه اثر ثبت جهانی تهران بهشمار میرود و از سال۲۰۱۳میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد این روزها حال و روش خوشی نداشته و جنگ روی زشت خود را بهآن نشان داده است.
تاریخ نصف جهان زیر تیغ موشک
بسیاری ایران را با شهر اصفهان و بناهای عصر صفوی آن میشناسند؛ بناهایی که در جریان بمبارانهای اخیر با آسیبهایی جدی مواجه شدند.
معاون میراث فرهنگی استان اصفهان از آسیبدیدگی ۲۸بنای تاریخی شاخص در جریان حملات و بمبارانهای هفتههای اخیر خبر داد. بهگفته سیدروحالله سیدالعسگری، موج انفجار ناشی از حمله بهساختمان استانداری اصفهان باعث ایجاد ترکهای عمیق و لرزههای ساختاری در قلب دولتخانه صفوی شده است.
معاون اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان گفت: سهبافت تاریخی مهم اصفهان شامل حریم «میدان نقشجهان»، «مجموعه دولتخانه صفوی» و «تخت فولاد» در جنگ تحمیلی اخیر آسیب دید.
روحالله سیدالعسگری افزود: تنها استانداری که در کل کشور مورد حمله قرار گرفت استانداری اصفهان بود و این بنا در حریم یک اثر جهانی قرار داشت و این موضوع نشاندهنده آگاهی کامل مهاجمان از موقعیتها و اهمیت این بناهاست.
وی خاطرنشان کرد: یکی از مهمترین آسیبها زمانی رخ داد که ساختمان استانداری اصفهان که در قلب دولتخانه صفوی و در حلقهای از آثار شاخص تاریخی قرار دارد مورد اصابت قرار گرفت و موج انفجار ناشی از این حادثه باعث ایجاد ترکها و آسیبهای متعدد در بناهای تاریخی اطراف شد.
سیدالعسگری با اشاره بهحضور فوری نیروهای فنی میراث فرهنگی در محل حادثه گفت: همکاران ما همان روز در محل حاضر شدند و بررسیهای اولیه نشان داد برخی آسیبها جزئی بوده اما لرزشهای ناشی از انفجار ممکن است در بلندمدت موجب تشدید فرونشستها یا ریزشهای احتمالی شود.
وی با اشاره بهآسیبهای ناشی از بمباران در حریم چهلستون نیز گفت: یکپنجره بسیار نفیس با گچ و شیشهکاری ظریف در این مجموعه قرار دارد که خوشبختانه چند روز پیش از حادثه حفاظت لایهبهلایه روی آن اجرا شده بود. با این حال موج انفجار شیشههای اطراف را شکسته و تا عمق محوطه پرتاب کرده است.
معاون میراث فرهنگی اصفهان با اشاره بهاقدامات حفاظتی پیش از حادثه گفت: اشیای قابل انتقال چهلستون بستهبندی و منتقل شده بود اما برخی آثار ثابت امکان جابهجایی نداشتند اما تدابیر همکاران ما باعث شد بخش مهمی از این آثار از آسیب جدی مصون بماند.
نباید از نظر دور داشت که مجموعه تاریخی تخت فولاد اصفهان که یکی از قبرستانهای قدیمی ایران محسوب میشود نیز در طول جنگ متحمل خسارات قابلتوجهی شده است.
درنهایت باید اذعان داشت باتوجه بهابعاد گسترده تخریب آثار تاریخی کشور در جریان جنگ اخیر پیگیری حقوقی موضوع از طریق یونسکو، دادگاه لاهه و سایر مجامع بینالمللی باید بهشکل جدی دنبال شود. ازسویدیگر تامین بودجه کافی برای مرمت آثار تاریخی آسیبدیده و اقدام بهمرمت اضطراری از جمله نکاتی هستند که نباید از آنها غفلت شود.
