کودکان؛ قربانی سیاست
پویا اصل باغ– ساعت ۹:۴۰ صبح نهم اسفندماه بود که صدای مهیب بمب و موشک آسمان شهرهای کشور را پر کرد؛ از تهران تا هرمزگان، انفجار و دود همهجا را فرا گرفت. در این آشفتهبازار که هر موشک به هدفی اصابت میکرد، یکی از این پرتابههای از خدا بیخبر، مدرسه دخترانهای را هدف قرار داد. دبستان شجره طیبه؛ نقطهای که در آن ۱۶۸آینده به ناگهان خاموش شد. در هر تقابلی، اولین اصل رعایت شده باید حفظ جان غیرنظامیان و مراکز غیرنظامی و غیرسیاسی باشد. طی ۱۰روزی که جنگ منطقه را در برگرفته و شعلههای آن روزبهروز وسیعتر میشود، برخی مراکز آموزشی در سراسر کشور مورد اصابت حملات قرار گرفتهاند که هولناکترین آن، حادثه دلخراش دبستان شجره طیبه بود. این اتفاق نهتنها خلاف قوانین بینالمللی است بلکه انجام آن جنایت علیه بشریت محسوب میشود.
درس و مشق زیر بمب و موشک
رییس سازمان نوسازی مدارس کشور در تازهترین آمار خود اعلام کرد که در جریان جنگ اخیر، ۶۵ مدرسه در سراسر کشور دچار آسیبهای جزئی و کلی شدهاند. همچنین براساس گزارشهای رسمی، از آغاز جنگ تاکنون تنها یک دانشگاه در ارومیه هدف حمله مستقیم قرار گرفته است. اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود. با استناد به آمارهای رسمی، بیش از ۱۷۰دانشآموز طی ۱۰روز اخیر جان خود را از دست دادهاند و شماری از اعضای کادر آموزشی نیز در میان قربانیان مشاهده میشوند. این واقعه فراتر از یک فاجعه انسانی، ضربهای سنگین بر پیکر نظام آموزشی کشور به شمار میرود. آسیب به مراکز آموزشی تنها تخریب یک بنا نیست. با هر مدرسهای که فرو میریزد، جایگاه و مفهوم آموزش نیز از بین میرود. از سوی دیگر کشته شدن افراد غیرنظامی بهویژه دانشآموزان، دانشجویان و مدرسان در هر شرایطی، چه در میدان جنگ و چه در دل اعتراضات، نمونه آشکار جنایت علیه بشریت محسوب میشود.
نقض بنیادین حقوق کودکان مظلوم ایران در جنگ
محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق کودک در گفتوگو با «جهانصنعت» ضمن تشریح مسائل حقوقی، به ابعاد انسانی حوادث اینچنینی نیز پرداخت و توضیح داد: دنیای کودکان فراتر از همه مرزهای جغرافیایی و سیاستهای جهان بزرگسالان است. حقوق کودکان را باید در زمره قواعدی دانست که نقض آنها از سوی هیچ دولت و گروهی پذیرفته نیست. چه در صلح و چه در جنگ، کودکان از حقوق خاصی برخوردارند که هیچ دولتی در داخل مرزهای جغرافیایی و ایدئولوژیک خود حق تعرض و نادیدهگرفتن آنها را ندارد. به همین دلیل است که حمایتهای حقوقی از کودکان در اسناد بینالمللی مبتنی بر حقوق بشر و حقوق بشردوستانه حاکم بر مخاصمات مسلحانه مورد تاکید قرار گرفته است.
وی افزود: سازمان مللمتحد شش مورد نقض فاحش حقوق کودکان در مخاصمات مسلحانه را مورد شناسایی قرار داده که عبارتند از: کشتن و معلول کردن کودکان، سربازگیری کودکان و استخدام آنان در مخاصمات مسلحانه، حمله به مدارس و بیمارستانها، سوءاستفاده و بهرهکشی جنسی از کودکان، ربودن کودکان و محرومیت کودکان از دسترسی به کمکهای بشردوستانه. کودکان ایران عزیزمان روزهای کابوسواری را از نهم اسفند ۱۴۰۴ میگذرانند؛ آنها طی چند روز گذشته بهصورت مداوم زیر بمباران قرار داشته و زندگی را در شرایط جنگی گذراندهاند. آنچه در ایران عزیزمان بر کودکان میگذرد، نقض حقوق بینالملل و حقوق بشردوستانه بینالمللی است؛ جنایتهای واردشده بر کودکان ایران نقض واضح و آشکار کنوانسیون حقوق کودک است. با این حال اقدامات طرفین، کودکان ایران را در معرض آسیبهای جسمی و روانی شدید قرار میدهد و ترسها و چالشهایی را بر آنها وارد میکند که هیچ کودکی نباید آن را تحمل کند.
رعایت اصول بینالمللی
این پژوهشگر حقوق کودک اضافه میکند: عدم پاسخگویی در قبال اقدامات اسرائیل و آمریکا، نادیده گرفتن تعهدات بینالمللی و نقض حقوق بینالملل است، ماده(۳۸) کنوانسیون حقوق کودک مصوب۱۹۸۹ تاکید میکند که در مخاصمات مسلحانه باید از کودکان حمایت ویژه به عمل آید. بالاترین تعداد دولتهای عضو در یک معاهده حقوق بشری، به کنوانسیون حقوق کودک تعلق دارد. یعنی۱۹۶دولت عضو این کنوانسیون هستند درحالی که اعضای سازمان ملل متحد ۱۹۳عضو (دولت) دارد. این موضوع نشاندهنده اهمیت جهانی کنوانسیون حقوق کودک است که به حمایتهای خاص از کودکان اختصاص دارد.
سیدناصری ادامه داد: پرسشی که پیش میآید این است که آیا کنوانسیون حقوق کودک بهصورت خاص حمایتهایی را برای کودکان در مخاصمات مسلحانه در نظر گرفته است یا خیر؟ براساس این کنوانسیون کلیه کشورهای عضو باید به اجرای آن پایبند باشند و اسرائیل نیز به آن پیوسته و متعهد است و باید آن را اجرا کند. در این کنوانسیون در بندهایی بهطور خاص به موضوع حمایت از کودکان اشاره شده است. بهعنوان مثال در ماده(۶) به صراحت بر حق ذاتی زندگی کودکان تاکید شده و در ماده (۱۹) نیز به جلوگیری از خشونت و دسترسی به امکانات اولیه زندگی پرداخته شده است. در یکی از مهمترین مواد این کنوانسیون (بند یک ماده ۳۸) اشعار میدارد: کشـورهای عضو متعهد میشوند هنگام مخاصمات مسلحانهای که با کودکان ارتباط پیدا میکند، مقررات حقوق بینالملل بشردوستانه قابل اعمال را محترم بشمارند و احترام به مقررات مذکور را تضمین کنند.
تهدید سلامت جان و روان کودکان
این پژوهشگر حقوق کودک همچنین به مساله سلامت جسمی و روحی کودکان نیز اشاره کرد و گفت: تهدید سلامت جان و روان کودکان در طول مخاصمات مسلحانه به دلیل عدم توانایی آنها در حفاظت از خود و ضعف قوای بدنی چند برابر خطری است که بزرگسالان غیرنظامی را مورد تهدید قرار میدهد. یک اصل مقرر در حقوق بینالملل بشردوستانه وجود دارد که قواعد حاکم بر زمان جنگ را بیان میکند. این اصل عام یک اصل حیاتی و بنیادین در این مجموعه است. اصل تفکیک میان نظامیان و غیرنظامیان و تفکیک میان اموال نظامی و اموال غیرنظامی همان اصل بنیادین است. بنابراین کودکان از قاعده عام ممنوعیت حمله به افراد غیرنظامی نیز برخوردار میشوند. اهمیت این اصل بنیادین قاعده اول عرفی قواعد حقوق بشردوستانه که توسط کمیته بینالمللی صلیبسرخ منتشر شده در بردارنده همین اصل است و تاکید میشود که این اصل در کلیه مخاصمات اعمال میگردد. این قاعده مقرر میکند که طرفین درگیری همواره باید میان افراد غیرنظامی و رزمندگان تفکیک قائل شوند.
سیدناصری بیان کرد: حملات تنها میتواند علیه رزمندگان اعمال شود و نباید متوجه افراد غیرنظامی باشد. این موضوع در حقوق بینالملل نیز ذکر شده است و به صورت مشخص در مواد(۴۸) و بندهای(۲) مواد(۵۱) و (۵۲) پروتکلهای اول الحاقی۱۹۷۷ درج شدهاند و منظور از این پروتکل، پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای چهارگانه ژنو بوده که ناظر برمخاصمات مسلحانه بینالمللی است. باتوجه به اینکه اسرائیل ادعا میکند این منازعه مسلحانه، غیربینالمللی است باید گفت که ممنوعیت حمله به غیرنظامیان در بند دوم ماده(۱۳) پروتکل دوم الحاقی۱۹۷۷ که ناظر بر مخاصمات مسلحانه غیربینالمللی است نیز مورد تاکید قرار گرفته است. اقدامات روا داشته توسط اسرائیل و آمریکا با کودکان در ایران تماما نقض کلیه قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه و حقوق بشر است. یونیسف ضمن ابراز نگرانی شدید از وضعیت کودکان در ایران، اظهار کرد که بهطرز شگفتانگیزی شمار کودکان کشتهشده در ایران در حال افزایش است.
روایت تلخ شرایط کودکان در کشور
سیدناصری در بخشی از صحبتهای خود به وضعیت کودکان در کشور نیز پرداخت و افزود: هماکنون شرایط کودکان در ایران روایتی تلخ و تکاندهنده است که باید تدبیری جدی از طرف دولتهای طرف مخاصمه و جامعه جهانی بهخصوص سازمان ملل متحد صورت گیرد. آنچه در ایران دیده میشود این است که هیچکدام از مواد کنوانسیون حقوق کودک ملل متحد توسط اسرائیل رعایت نشده و حقوق کودکان بهشدت نادیده گرفته شده است. همچنین میزان خشونت در این جنگ علیه کودکان بهگونهای است که خشونت از نظر کمی و کیفی در بدترین شکل ممکن در حال رخ دادن بوده و زندگی آنها را تحتالشعاع قرار داده است. طبق ماده (۴۵) کنوانسیون حقوق کودک، نقش کمیته حقوق کودک ملل متحد است که میتواند به مجمع عمومی ملل متحد درخواست رسیدگی به وضعیت کودکان را مطرح کند. همچنین در بند (پ) ماده (۴۵) این کنوانسیون آمده است که دبیرکل میتواند درخواست کند تا موضوعات خاص از جمله وضعیت کودکان مورد توجه قرار گیرد.
این پژوهشگر حقوق کودکان در پایان گفت: درباره ضمانت اجرای این کنوانسیون نیز میتوان به تعهدات دولتها اشاره کرد که در صورت عدم رعایت تعهدات کنوانسیون، اعتماد جهانی نسبت به این دولتها از بین میرود. سازمان ملل باید نسبتبه اجرای تعهدات کنوانسیون، نه در حد تعارف بلکه بهطور جدی حساسیت داشته باشد و بهطور مشخص به اسرائیل فشار بیاورد که خشونت علیه کودکان را متوقف کند. ترومای ناشی از جنگ برای کودکان تا نسلها میتواند ادامه یابد؛ کودکان امیدهای فردای جهان هستند و دولتها با همکاری یکدیگر میتوانند آینده بهتری برای هرکودکی که در جنگ و بحران زندگی میکند بسازند. این کودکان امروز هستند که جنگ، همه جوانب حال و آینده زندگی آنان را تهدید میکند و ما بزرگسالان باید به رسالت خود نسبت به آنان بیشتر اندیشیده و چارهجویی شود.
به هر روی در هر منازعهای ضروری است که حریم کودک و جایگاه آموزش مورد توجه جدی طرفین درگیر قرار گیرد. نه مدرسه و نه دانشآموز نقشی در سیاست یا جنگ ندارند و چه بسا اگر همان کودکانی که در این درگیری جان باختند، عمرشان کفاف میداد، شاید هرگز نمیگذاشتند هیچ جنگی رخ دهد و کودکی آسیب ببیند. کودک، فارغ از هرگونه ملیت و مرز، ایرانی یا خارجی حق دارد که در سلامت کامل جانی و روانی زندگی کند. رعایت این حق، نه لطف بلکه وظیفهای انسانی بر دوش جهانیان است.
