پیدا و پنهان توافق مکه
جهان صنعت – پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه با امضای توافق دفاع مشترک مکه گام تازهای برای ایجاد بازدارندگی جمعی در خاورمیانه برداشتند؛ توافقی که حمله بههر یک از سهکشور را حمله بههمه آنها تلقی میکند. اگرچه مقامهای سه کشور تاکید دارند این پیمان علیه کشور خاصی شکل نگرفته اما همزمانی آن با جنگ ایران، حملات منطقهای و افزایش تنش میان ترکیه و اسرائیل باعث شده بسیاری از کارشناسان آن را پاسخی مستقیم بهتغییرات امنیتی منطقه بدانند. با این حال میزان تعهد واقعی اعضا بهمداخله نظامی درحمایت از یکدیگر همچنان نامشخص است.
پاکستان، عربستان و ترکیه پس از نزدیک بهیک سال مذاکره پیمان دفاع مشترکی امضا کردند که از نظر ساختار بهاصل دفاع جمعی ناتو شباهت دارد. براساس بیانیه سهجانبه هرگونه حمله مسلحانه علیه یکی از اینکشورها حمله علیه هرسهعضو تلقی خواهد شد. محمد بنسلمان، رجب طیب اردوغان و شهباز شریف در مراسم امضای این توافق در مکه حضور داشتند. مصر نیز در مراحل اولیه مذاکرات شرکت کرده بود اما در توافق نهایی نامی از آن دیده نمیشود.
اینپیمان بر بستری از همکاریهای نظامی چنددههای شکل گرفته است. پاکستان سالها بهنیروهای سعودی آموزش و کمک فنی ارائه کرده، اسلامآباد و آنکارا پیش از این در زمینه کشتیهای جنگی و هواپیماهای آموزشی همکاری داشتند و عربستان نیز بارها پهپادهای ساخت ترکیه خریداری کرده است. پاکستان و ترکیه ماه گذشته از طرح عربستان برای ایجاد ائتلاف دفاع دریایی بهمنظور حفاظت از مسیرهای کشتیرانی و زنجیرههای تامین جهانی نیز حمایت کردند.
ابهام درباره تعهد واقعی اعضا
باوجود ادبیات صریح توافق هنوز روشن نیست که سه کشور در عمل تا چه اندازه حاضرند برای یکدیگر وارد جنگ شوند. پاکستان در سپتامبر گذشته نیز یک توافق دفاع متقابل با عربستان امضا کرده بود اما دربرابر حملات اخیر ایران بهاین کشور مداخله نظامی نکرد.
اسلامآباد تلاش کرده این برداشت را کاهش دهد که توان هستهای پاکستان ممکن است بهعنوان چتر بازدارندگی برای متحدانش مورد استفاده قرار گیرد. پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هستهای است اما هر سه عضو پیمان ابزارهای مهم دیگری نیز دراختیار دارند. ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو را دارد و از صنعت دفاعی گسترده و سودآوری برخوردار است. عربستان یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان بوده و اخیرا نیز توافقی با آمریکا برای آغاز توسعه برنامه هستهای غیرنظامی امضا کرده است. انتظار میرود این ظرفیتهای نظامی، صنعتی، انرژی و هستهای در چارچوب جدید برای تقویت بازدارندگی منطقهای بهکار گرفته شوند.
پیمان علیه ایران یا اسرائیل؟
اردوغان و مقامهای سعودی تاکید کردند این توافق علیه کشور خاصی نیست. عربستان نیز اعلام کرده که هدف تشکیل یک محور نظامی، بلوک فرقهای، رقابت تسلیحاتی یا پیگیری جاهطلبی هستهای نیست و تمرکز توافق بر ایجاد ظرفیت دفاعی پایدار قرار دارد. بااینحال شماری از کارشناسان معتقدند پیمان جدید را نمیتوان جدا از اقدامات نظامی اخیر ایران و اسرائیل تحلیل کرد.
ترکیه و پاکستان با وجود هممرز بودن با ایران تاکنون از ورود مستقیم بهجنگ ایران خودداری کردند. عربستان نیز در ابتدا تلاش داشت از درگیری دور بماند اما تنش طولانی با حوثیهای در یمن این کشور را بهجنگ نزدیکتر کرد و نیروهای سعودی و آمریکایی حملاتی مشترک علیه نیروهای مورد حمایت ایران در عراق انجام دادند. واکنش رسمی ایران نیز نشاندهنده بدبینی بهاین پیمان بوده است. ابراهیم رضایی، نماینده مجلل توافق را تضمینی برای امنیت عربستان ندانسته و از ریاض خواسته است بهجای اتکا بهدیگر کشورها سیاستهای خود را تغییر دهد.
درسویدیگر تنش لفظی میان ترکیه و اسرائیل نیز رو بهافزایش است. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه اسرائیل را باری که بشریت دیگر قادر بهتحمل آن نیست توصیف کرده؛ اظهاراتی که مقامهای اسرائیلی آن را بسیار تند تلقی کردند. همزمان بنیامین نتانیاهو و برخی دیگر از چهرههای سیاسی اسرائیل ترکیه را ایران جدید معرفی کرده و نسبتبه شکلگیری یک محور رادیکال سنی هشدار دادند. پیمان جدید میتواند این نگرانیها را تشدید کند.
یکاتحاد منطقهای با ظرفیت بالا و آزمونهای دشوار
اهمیت توافق جدید فقط در بند دفاع متقابل آن نیست. برای نخستینبار سهقدرت مهم منطقهای با ظرفیتهای مکمل درقالبی رسمیتر کنار یکدیگر قرار گرفتند؛ توان هستهای پاکستان، ارتش و صنعت دفاعی ترکیه و منابع مالی و انرژی عربستان.
با این حال تجربه گذشته نشان میدهد وجود توافق الزاما بهمعنای مداخله نظامی فوری نیست. رفتار پاکستان درقبال حملات اخیر بهعربستان نمونهای از همین محدودیت است. بنابراین آزمون اصلی این پیمان زمانی خواهد بود که یکی از اعضا در معرض حمله مستقیم قرار گیرد و دوعضو دیگر ناچار شوند میان تعهد سیاسی و هزینه واقعی ورود بهجنگ یکی را انتخاب کنند.
جهان صنعت نیوز
