پلدختر و معمولان از غنیترین و در عین حال کمتر
جهان صنعت- شناخته شدهترین پهنههای تاریخی، باستانشناسی و طبیعی کشور در استان لرستان است. از رخنمایی غار کلماکره و شناخت بخشی از تاریخ تاریک ایران از کتیبههای نوشتاری ظروف به دست آمده در غار کلماکره تا طولانیترین پل باستانی تاریخ جهان در پلدختر و پلهایی که در پرونده ثبت جهانی پلهای تاریخی ایران به یونسکو میروند، تا کشف غاری دستکند در معمولان که زمانی معبد میترایی بود و زمانی در دوره اشکانی سرپناه و پناهگاه اشکانیان بود، همگی از غنای بالای تاریخ و تمدن لرستان در دو شهر کمتر شناخته شده از تاریخ باستان حکایت دارند. شهرستان پلدختر در جنوب استان لرستان و در مرز دو استان گرمسیری ایلام و خوزستان قرار دارد. این شهرستان پهناور و کوهستانی بهواسطه عبور سه رودخانه بزرگ اشکان، سیمره و زال جایگاهی ویژه در جغرافیای طبیعی و تاریخی منطقه دارد. این رودخانهها سرشاخههای اصلی رودخانه کرخه محسوب میشوند و تمامی آبی که در نهایت پشت سد کرخه جمع میشود، از محدوده پلدختر عبور میکند. عطا حسنپور، باستانشناس و مدیرکل میراث فرهنگی استان لرستان میگوید: همین ویژگی سبب شده است که پلدختر از نظر منابع آبی در مضیقه نباشد و در طول تاریخ نیز بستر شکلگیری سکونتگاهها، مسیرهای ارتباطی و سازههای عظیم مهندسی آب در منطقه باشد. وی تاکید میکند که اقلیم گرمسیری پلدختر در کنار این شرایط طبیعی، نقش مهمی در تداوم زیست و تمدن بشری در این ناحیه ایفا کرده است.
سرزمین پلهای تاریخی ایران
پلدختر از منظر باستانشناسی با عنوان «سرزمین پلهای تاریخی ایران» شناخته میشود. بزرگترین و شاخصترین پلهای تاریخی کشور در این شهرستان قرار دارند؛ از پل «گاومیشان» گرفته تا پل تاریخی «پلدختر» که نام باستانی شهرستان نیز از همین پل گرفته شده است. پل «کلهرت» معمولان، هشت پل تاریخی بر روی رودخانه «زال» و پل «آخور رخش» که یکی از قدیمیترین پلهای ایران و متعلق به دوره هخامنشیان است، دیگر نمونههای شاخص این مجموعه کمنظیر هستند.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان لرستان دراینباره میگوید: «از دوره هخامنشیان تا اشکانیان، ساسانیان و سپس دوره اسلامی، سیر تحول پلسازی را میتوان بهصورت زنده و عینی در شهرستان پلدختر مشاهده کرد.»
به اعتقاد او، این تداوم تاریخی نشاندهنده جایگاه راهبردی پلدختر در شبکه ارتباطی ایران باستان است.
پرونده ثبت جهانی پلهای تاریخی ایران هماکنون در حال تدوین است و به گفته عطا حسنپور، مدیرکل میراث فرهنگی لرستان، پیشبینی میشود طی دو سال آینده این پرونده برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو تکمیل شود. این مجموعه در حال حاضر در فهرست موقت یونسکو قرار دارد.در کنار موضوع ثبت جهانی، مساله مرمت و نگهداری این پلها نیز یکی از دغدغههای اصلی میراث فرهنگی استان است. حسنپور با اشاره به محدودیت اعتبارات استانی میگوید: «مرمت پلهای تاریخی هر سال از محل اعتبارات استان انجام میشود اما این اعتبارات پایدار نیست و یک سال هست و سال دیگر نیست.»
وی تاکید کرد: اختصاص یک ردیف بودجه ملی دائمی، امکان برنامهریزی بلندمدت برای مرمت و احیای پلهای تاریخی به عنوان اَبَرسازهها را فراهم خواهد کرد؛ سازههایی که در سطح جهانی بهعنوان بزرگترین آببناهای تاریخی شناخته میشوند.
غار کلماکره؛ گنجینهای که تاریخ را بازنویسی کرد
در میان آثار شاخص پلدختر، غار «کلماکره» اما جایگاه ویژه دارد؛ گنجینهای که بهعنوان ششمین گنجینه بزرگ جهان شناخته میشود. این گنجینه در سال۱۳۶۸ بهطور گسترده غارت شد اما اهمیت آن تنها به ارزش مادی محدود نمیشود.
به گفته حسنپور، «بر لبه بسیاری از ظروف این گنجینه، کتیبههایی حک شده که بخش مهمی از تاریخ ایران را روشن میکند.»
وی توضیح میدهد: برای نخستینبار، نام یک سلسله پادشاهی به نام «ساماتیها» یا «سماتوهه»، نام سرزمینی به نام «ساماتوره» و نام چهار پادشاه، از طریق همین یافتهها وارد تاریخ ایران شد.
بخش قابل توجهی از گنجینه غار کلماکره پس از غارت به کشورهای اروپایی و آمریکایی منتقل شد و امروزه تنها تعدادی از آنها در موزه ملی ایران و موزه فلکالافلاک نگهداری میشوند. در حال حاضر به دلیل صعبالعبور بودن مسیر، پروژهای فعال در غار کلماکره در دست اجرا نیست. حسنپور با اشاره به این موضوع تاکید میکند که تسهیل دسترسی به این غار، پیششرط ادامه کاوشهای باستانشناسی و بهرهبرداری گردشگری از آن است.وی میگوید: «برای باز کردن مسیر غار کلماکره، نیازی به راهسازی نیست و تنها گزینه عملی، احداث تلهکابین است چرا که غار در راس قله کوه قرار دارد و عملیات عمرانی سنگینی میطلبد.» در عین حال ایجاد موزهای در شأن و جایگاه کلماکره در شهر، یکی دیگر از پیشنهادهای مطرح شده برای نمایش و معرفی این گنجینه است.پلدختر در استان لرستان اما به دلیل عبور رودخانهها، تنگهها و درههای شگفتانگیز طبیعی، بهعنوان «پایتخت ژئوتوریسم ایران» شناخته میشود و در آبانماه گذشته بود که نشست تخصصی «ژئوتوریسم ایران» با محوریت ثبت جهانی بزرگترین زمین لغزش بلوکی جهان در این شهرستان برگزار شد.
حسنپور با اشاره به ابعاد این رخداد طبیعی میگوید: «در هیچ نقطهای از جهان، زمین لغزشی با این وسعت و عظمت گزارش نشده است. یادگار این پدیده، جابهجایی بخشی از یال شرقی کبیرکوه و شکلگیری ۱۱تالاب است.»
