پس از جنگ چه میشود؟
جهان صنعت – درحالیکه نشانههایی از نزدیکشدن ایران و آمریکا بهتوافقی برای پایاندادن بهجنگ دیده میشود ابعاد اقتصادی چنین توافقی برای ایران از اهمیت ویژهای برخوردار است. ازیکسو احتمال آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده ایران و رفع محدودیتهای صادرات نفت مطرح شده و ازسویدیگر اقتصاد ایران در طول ماههای جنگ با خسارت، رکود، اختلال در زیرساختهای صنعتی و قطع طولانیمدت اینترنت مواجه بوده است. دراینمیان حتی اگر توافقی حاصل شود بازگشت شرایط منطقه بهوضعیت پیش از جنگ بهویژه در موضوع تنگه هرمز چندان ساده بهنظر نمیرسد.
یکیاز مهمترین موضوعات مطرح در مذاکرات احتمالی میان ایران و آمریکا سرنوشت داراییهای مسدودشده ایران در خارج از کشور است. برآوردها نشان میدهد حجم این داراییها ممکن است به۱۲۰تا۱۳۰میلیارددلار برسد؛ رقمی که معادل حدود یکسوم تولید ناخالص داخلی فعلی ایران ارزیابی میشود.
نکته مهم آن است که بخش عمده این منابع در خاک آمریکا قرار ندارد. این داراییها در نتیجه تحریمها و بهویژه تهدید تحریمهای ثانویه آمریکا علیه کشورها و نهادهایی که با ایران همکاری میکنند در نقاط مختلف جهان مسدود شدند.
بخشی از این منابع در کشورهایی مانند کره جنوبی، هند، قطر و برخی کشورهای حوزه خلیجفارس نگهداری میشود. این داراییها عمدتا حاصل معاملات ناتمام نفت و گاز یا پرداختهایی هستند که در گذشته انجام شده اما بهدلایل مختلف تکمیل نشدند. حتی بخشی از این مطالبات بهسفارشهای نظامی دوران حکومت پهلوی بازمیگردد که هزینه آنها پرداخت شده اما هرگز تحویل داده نشدند.
بر همین اساس درصورت رفع شبکه تحریمها و محدودیتهای مالی حجم قابلتوجهی از منابع مالی میتواند در اختیار ایران قرار گیرد و جریان تازهای از ارز وارد اقتصاد کشور شود.
نفت؛ امتیازی فراتر از داراییهای مسدودشده
باوجود اهمیت داراییهای بلوکهشده آنچه در کوتاهمدت میتواند اثر اقتصادی بیشتری داشته باشد احتمال رفع محدودیتهای صادرات نفت ایران است. بهگفته تحلیلگران آمریکا ظاهرا آمادگی دارد فروش نفت ایران را از شمول تحریمها خارج کند.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که محدودکردن صادرات نفت مهمترین ابزار سیاست فشار حداکثری علیه ایران در سالهای گذشته بوده است. برخلاف داراییهای بلوکهشده که بهمنابع انباشتهشده مربوط میشوند رفع محدودیت صادرات نفت بهمعنای دسترسی فوری ایران بهدرآمدهای ارزی جدید خواهد بود.
از نگاه آمریکا نیز چنین اقدامی میتواند بهبازگشت تعادل بهبازار جهانی نفت کمک کند. نگرانی از افزایش قیمت انرژی و تاثیر آن بر فضای سیاسی داخلی آمریکا بهویژه در آستانه انتخابات میاندورهای یکی از انگیزههای اصلی واشنگتن برای بررسی این گزینه عنوان میشود.
بااینحال مسیر دستیابی بهتوافق همچنان با ابهام همراه است. مخالفتهایی در داخل ایران، اختلافنظرهایی در ساختار سیاسی آمریکا و مقاومت اسرائیل در برابر برخی مفاد احتمالی توافق ازجمله موانع پیشروی مذاکرات بهشمار میروند.
اقتصاد ایران زیر فشار جنگ
بررسی وضعیت اقتصاد ایران در دوران جنگ نشان میدهد فشارهای ناشی از درگیری بسیار فراتر از آثار تحریمها بوده است. برآوردهای وزارت کار ایران نشان میدهد شوک ناشی از جنگ ممکن است به ازدسترفتن شغل حدود ۲میلیوننفر منجر شده باشد؛ رقمی که از میان نیروی کار حدود ۳۰میلیوننفری کشور استخراج شده است.
درمقابل برخی فعالان کارگری ارقام بالاتری را مطرح کرده و تعداد افراد بیکار شده را بین ۳تا۴میلیوننفر برآورد میکنند. درصورت صحت این برآوردها، حدود ۱۰درصد نیروی کار کشور تحت تاثیر مستقیم رکود ناشی از جنگ قرار گرفته است.
این تحولات از نگاه اقتصادی بهمعنای ورود اقتصاد ایران بهیک شوک رکودی بوده؛ رکودی که آثار آن تنها محدود بهبازار کار نیست و بخشهای مختلف تولیدی را نیز دربر گرفته است.
یکی از مهمترین پیامدهای جنگ آسیب بهزیرساختهای صنعتی ایران بوده است. براساس این روایت صنایع فولاد و پتروشیمی در زمره اهداف حملات قرار گرفتند و زیرساختهای صنعتی کشور با خسارتهای قابلتوجهی مواجه شدند.
هدف اینحملات تضعیف ظرفیتهای صنعتی و تولیدی ایران عنوان شده است. درنتیجه بخشی از ظرفیتهای اقتصادی کشور مستقیما درمعرض آسیب قرار گرفته و آثار آن در تولید، اشتغال و درآمدهای ارزی قابل مشاهده خواهد بود.
برآورد رسمی ایران از میزان خسارتهای اقتصادی جنگ حدود ۲۷۰میلیارددلار اعلام شده است. این رقم معادل حدود نیمی از تولید ناخالص داخلی کشور یا حتی بیشتر از آن ارزیابی میشود و نشاندهنده ابعاد گسترده خسارتهای واردشده بهاقتصاد ایران است.
هزینه سنگین قطع اینترنت
یکی دیگر از پیامدهای مهم جنگ قطع گسترده اینترنت در ایران بوده؛ رخدادی که از آن بهعنوان طولانیترین خاموشی اینترنت در تاریخ یاد شده و حدود ۸۸روز ادامه داشته است.
این موضوع برای اقتصادی که بخش قابلتوجهی از فعالیتهای آن بهخدمات دیجیتال وابسته بوده هزینههای سنگینی بههمراه داشته است. برآورد میشود بیش از ۱۰میلیوننفر از ایرانیان بهطور مستقیم در کسبوکارها و فعالیتهای مبتنی بر اینترنت فعالیت داشته باشند.
برخی برآوردها نشان میدهد درجوامعی با سطح بالای اتصال دیجیتال قطع اینترنت بهازای هر ۱۰میلیوننفر جمعیت روزانه حدود ۲۳میلیوندلار خسارت اقتصادی ایجاد میکند. با تعمیم این محاسبه بهجمعیت حدود ۹۰میلیوننفری ایران میزان زیان روزانه حدود ۱۸۰میلیوندلار برآورد میشود.
تداوم این وضعیت درطول ۸۸روز خسارت قابلتوجهی را بهفعالیتهای اقتصادی، زنجیرههای تامین، تجارت الکترونیک و خدمات آنلاین وارد کرده است. اگرچه امکان دسترسی محدود بهاینترنت ازطریق سیمکارتهای ویژه فراهم شده اما استفاده از این خدمات مستلزم ثبت اطلاعات کامل نزد نهادهای دولتی بوده و برای بسیاری از فعالان اقتصادی جذابیتی نداشته است.
تنگه هرمز؛ بازگشت بهگذشته دشوار است
درکنار مسائل اقتصادی آینده تنگههرمز نیز یکی از مهمترین موضوعات پس از جنگ محسوب میشود. تحلیل ارائهشده در گزارش فارنپالسی بر ایننکته تاکید دارد که بازگشت شرایط این آبراه راهبردی بهوضعیت پیش از جنگ چندان محتمل نیست.
از این منظر تجربه جنگ نشان داده که کنترل یا اعمال نفوذ بر تنگههرمز میتواند ابزار مهمی در اختیار ایران قرار دهد. بههمیندلیل حتی اگر اخذ عوارض مستقیم از کشتیها متوقف شود احتمال طراحی سازوکارهای دیگری برای دریافت هزینه یا اعمال نوعی کنترل همچنان وجود دارد.درچنینشرایطی ممکن است شکل جدیدی از تفاهم میان ایران و بازیگران بینالمللی شکل گیرد؛ توافقی که عبور نفتکشها را ممکن کند اما درعینحال نشاندهنده تغییر واقعیتهای ژئوپلیتیکی منطقه نسبتبه دوران پیش از جنگ باشد.
جهان صنعت نیوز
