نفت در میانه مذاکره و محاصره
جهان صنعت- در حالی که بازار جهانی نفت پس از جهش ناشی از اعلام محاصره دریایی بنادر ایران در معاملات اخیر آسیا بار دیگر به محدوده حدود ۹۷ تا ۱۰۰ دلار عقب نشست، هشدار رسمی نهادهای اقتصادی جهانی درباره اختلال بیسابقه انرژی، کاهش پیشبینی تقاضا از سوی اوپک و استمرار نااطمینانی درباره سرنوشت تنگه هرمز این احتمال را تقویت کرده که بازار انرژی جهان در آستانه ورود به مرحلهای تازه از بیثباتی قرار بگیرد؛ اتفاقی که بسیاری از تحلیلگران آن را بزرگترین شوک نفتی پس از جنگ جهانی دوم ارزیابی میکنند.
همزمان با اعلام تصمیم دولت دونالد ترامپ برای آغاز روند مسدودسازی تردد کشتیهایی که به بنادر ایران وارد یا از آن خارج میشوند، آژانس بینالمللی انرژی(IEA)، صندوق بینالمللی پول (IMF) و گروه بانک جهانی هشدار دادند که این تصمیم باعث آسیب به زنجیره تامین و تاخیر در از سرگیری جریان جهانی کالاها خواهد شد و قیمت سوخت و کود ممکن است برای مدت طولانی بالا بماند.
در بیانیهای مشترک این سه نهاد اعلام کردند که تاثیر جنگ در خاورمیانه «قابلتوجه، جهانی و به شدت نامتقارن» است و به طور نامتناسبی کشورهای واردکننده انرژی بهویژه کشورهای کمدرآمد را تحتتاثیر قرار داده است.
به گفته آنها، این شوک باعث افزایش قیمت نفت، گاز و کودهای شیمیایی شده و نگرانیهایی را درباره امنیت غذایی و از دست رفتن مشاغل ایجاد کرده است در حالی که برخی تولیدکنندگان منطقه نیز با کاهش شدید درآمدهای صادراتی خود مواجه شدهاند.
محاصره دریایی ایران بنا به اعلام رییسجمهور آمریکا روز گذشته از ساعت ۱۰ صبح به وقت شرق آمریکا اجرایی شد و براساس آن احتمال دارد از ورود روزانه نزدیک به ۲میلیون بشکه نفت ایران به بازار جهانی جلوگیری شود. هرچند هنوز در اجرا این خبر مورد تایید مقامات ایران قرار نگرفته است اما سازمانهای بینالمللی معتقدند که این تصمیم میتواند منجر به برهم خوردن تعادل شکننده عرضه و تقاضا در بازار جهانی انرژی شود. در همین چارچوب، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا تاکید کرده این محدودیت شامل کشتیهایی میشود که به بنادر ایران در خلیجفارس و دریای عمان رفتوآمد دارند اما آزادی عبور کشتیهایی که مقصد غیرایرانی دارند همچنان برقرار خواهد بود.
بازار نفت بلافاصله به این تحول واکنش نشان داد و قیمتها افزایش یافت اما انتشار نشانههایی از احتمال ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا موجب شد بخشی از این رشد تعدیل شود و نفت برنت به حدود ۹۷ دلار و نفت WTI به حدود ۹۶ دلار عقبنشینی کند. این رفتار قیمتی نشان داد بازار همچنان نسبت به مسیر دیپلماسی حساس است و هرگونه تغییر در چشمانداز مذاکرات میتواند جهت حرکت قیمتها را تغییر دهد.
بازگشت به میز مذاکره؟
از دو روز پیش بازار گمانه زنی درباره بازگشت ایران و آمریکا به میز مذاکره در رسانهها داغ است. برخی خبرگزاریهای خارجی مثل سی ان ان و نیویورکتایمز اعلام کردهاند که احتمال دارد دور تازهای از مذاکرات میان تهران و واشنگتن در پایان هفته برگزار شود و پاکستان بار دیگر نقش میزبان این گفتوگوها را برعهده بگیرد. اگر این روند به کاهش تنشها منجر شود، بخشی از ریسک عرضه از بازار حذف خواهد شد. در مقابل، استمرار محدودیتهای دریایی و تشدید فشار بر صادرات انرژی منطقه میتواند مسیر دیگری را پیشروی بازار قرار دهد؛ مسیری که تجربه تاریخی نشان داده اغلب به جهشهای پایدار قیمتی منتهی میشود.
در کنار این تحولات دیدار احتمالی میان دونالد ترامپ و شی جینپینگ نیز به یکی از متغیرهای اثرگذار بر چشمانداز بازار انرژی تبدیل شده است.
چین بزرگترین واردکننده نفت جهان و مهمترین مقصد صادرات نفت ایران پیش از جنگ محسوب میشود و هرگونه تفاهم میان واشنگتن و پکن میتواند بر مسیر تجارت انرژی، سیاست تحریمی آمریکا و سطح تقاضای جهانی نفت اثر بگذارد. از این رو بازار نفت این دیدار را صرفا یک رویداد سیاسی تلقی نمیکند بلکه آن را عاملی تعیینکننده در تنظیم انتظارات آینده میداند.
همزمان با افزایش نااطمینانی در بازار انرژی، صندوق بینالمللی پول، بانک جهانی و آژانس بینالمللی انرژی در بیانیهای مشترک نسبت به پیامدهای محدودیت صادرات انرژی هشدار داده و از کشورها خواستهاند از احتکار ذخایر انرژی خودداری کنند زیرا چنین اقداماتی میتواند بحران را تشدید کند. فاتح بیرول، مدیر آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده است که بیش از ۸۰ تاسیسات نفت و گاز در غرب آسیا آسیب دیدهاند و این وضعیت «بدترین اختلال جهانی انرژی» محسوب میشود.
این ارزیابی در شرایطی مطرح شده که اثرات بحران انرژی تنها به بازار نفت محدود نمانده و افزایش قیمت گاز و کود نیز نگرانیهایی درباره امنیت غذایی و رشد اقتصادی جهان ایجاد کرده است. کریستالینا گئورگیوا، مدیر اجرایی صندوق بینالمللی پول نیز هشدار داده ادامه محدودیتهای صادراتی میتواند نابرابری جهانی را تشدید کرده و مسیر تورم را تغییر دهد. چنین هشدارهایی نشان میدهد بحران انرژی فعلی در حال تبدیل شدن به یک مساله ساختاری در اقتصاد جهانی است، نه صرفا یک شوک مقطعی منطقهای.
نقطه تعیینکننده تعادل بازار نفت
تنگه هرمز همچنان مهمترین متغیر ژئوپلیتیکی بازار انرژی جهان باقی مانده است. پیش از آغاز جنگ حدود ۲۰درصد تجارت جهانی نفت و گاز از این مسیر عبور میکرد و هرگونه اختلال در آن بلافاصله در قیمتها منعکس میشود. دادههای رهگیری کشتیها نشان میدهد صدها نفتکش حامل بیش از ۱۷۰میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی در خلیجفارس با محدودیت یا تاخیر مواجه شدهاند؛ وضعیتی که میتواند به سرعت به کمبود عرضه در بازارهای آسیایی منجر شود.
با این حال عبور برخی نفتکشها همچنان ادامه دارد. از جمله نفتکش «ریچ استاری» که پس از اعلام محاصره دریایی موفق شد از تنگه هرمز عبور کند و نشان دهد جریان انرژی منطقه هنوز بهطور کامل متوقف نشده است.
براساس دادههای شرکت کپلر، صادرات نفت ایران در ماه مارس حدود ۸۴/۱ میلیون بشکه در روز بوده است؛ رقمی که حذف آن از بازار جهانی میتواند تعادل عرضه را به شکل قابلتوجهی تغییر دهد. در عین حال پیش از آغاز جنگ بیش از ۱۸۰میلیون بشکه نفت شناور بارگیری شده بود که اکنون نقش ذخیره ضربهگیر بازار را ایفا میکند اما استمرار محدودیتها میتواند این ذخایر را نیز به سرعت مصرف کند.
همزمان گزارشها نشان میدهد قیمت نفت سنگین ایران تنها در یک ماه از حدود ۶۶ دلار به بیش از ۱۲۴ دلار افزایش یافته است؛ جهشی که نشاندهنده فشار شدید بر بازار فیزیکی نفت است. افزایش فاصله قیمت میان بازار نقدی و آتی نیز نشانه دیگری از شکلگیری کمبود عرضه در بازار جهانی محسوب میشود.
در چنین شرایطی گزارش ماهانه اوپک نیز تصویر پیچیدهای از آینده بازار ارائه کرده است. این سازمان پیشبینی رشد تقاضای جهانی نفت در سهماهه دوم سال را ۵۰۰هزار بشکه در روز کاهش داده؛ تصمیمی که نشان میدهد اثرات جنگ در خاورمیانه حتی پیش از وقوع اختلال کامل عرضه، بر رفتار مصرفکنندگان انرژی تاثیر گذاشته است.
با وجود این کاهش، اوپک انتظار دارد ضعف تقاضا در نیمه دوم سال جبران شود. همزمان دادههای بازار فیزیکی نشان میدهد اختلاف قیمت میان نفت دریای شمال و برنت به شکل قابلتوجهی افزایش یافته که یکی از نشانههای کلاسیک محدودیت عرضه در بازار جهانی محسوب میشود.
در مجموع، همزمانی اختلال در مسیرهای صادراتی خلیجفارس، افزایش آسیب به زیرساختهای انرژی منطقه، هشدار رسمی نهادهای مالی جهانی و بازگشت قیمت نفت به سطوح نزدیک ۱۰۰ دلار، نشان میدهد بازار انرژی جهان وارد مرحلهای از نااطمینانی شده که میتواند مسیر قیمتها، تورم جهانی و حتی رشد اقتصادی کشورهای مصرفکننده را در ماههای آینده تحتتاثیر قرار دهد؛ وضعیتی که در صورت تداوم، شباهتهای قابلتوجهی با مراحل اولیه شوکهای بزرگ نفتی قرن گذشته پیدا خواهد کرد.
