بازگشت دیرهنگام نفت بهبازار جهانی
جهان صنعت- دادههای دریانوردی بیش از ۶۰۰کشتی تجاری بزرگ همچنان در تنگههرمز گیر افتادند. از کشتیهای تجاری گرفته تا نفتکشها که نفس تجارت جهانی نفت را نزدیک به دوماه بوده که در سینه معاملهگران حبس کرده است. در شرایطی که کشمکش بر سر بازگشایی تنگههرمز همچنان ادامه دارد و فضای اقتصاد جهانی از این اتفاق غبارآلود شده آنچه روشن است اینکه قرار نیست رژیم حقوقی تنگههرمز تغییر کند؛ اتفاقی که اگرچه از برخی کشورها اخذ مجوز از ایران و پرداخت عوارض را پذیرفتند اما این مسیر تازه مخالفانی هم دارد که درپی دورزدن تنگههرمز هستند.
گزارش تازه والاستریت ژورنال نشان میدهد حتی درصورت بازگشایی تنگههرمز و توقف درگیریهای نظامی بازگشت کامل تولید نفت خلیجفارس بهسطح پیش از جنگ ممکن است ماهها یا حتی سالها زمان ببرد؛ ارزیابی که در کنار گزارشهای تحلیلی درباره تلاش برخی کشورهای منطقه برای دورزدن تنگههرمز ازجمله مسیرهای جایگزین صادراتی امارات نشان میدهد بازار جهانی نفت در آستانه ورود بهدورهای طولانی از عدم قطعیت عرضه قرار گرفته؛ دورهای که میتواند ساختار قیمتگذاری نفت، مسیر تجارت انرژی و حتی معادلات امنیت انرژی جهان را تغییر دهد.
براساس گزارش والاستریت ژورنال، مشکل فقط بستهشدن مسیر کشتیرانی در تنگههرمز نبوده بلکه توقف ناگهانی هزاران حلقه چاه نفت، آسیب بهتاسیسات انتقال و فرآورش، خروج نیروهای متخصص و کمبود نفتکش ازجمله عواملی بوده که بازگشت سریع تولید را عملا ناممکن کرده است. این موضوع بهویژه در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بخش قابلتوجهی از عرضه جهانی نفت بهزیرساختهای همین منطقه وابسته است و هرگونه اختلال طولانیمدت در آن میتواند آثار زنجیرهای بر بازار جهانی انرژی داشته باشد.
مسالهای فراتر از بازشدن تنگههرمز
تصور رایج در بازار انرژی این است که با پایان جنگ و بازگشایی مسیرهای کشتیرانی صادرات نفت منطقه بهسرعت بهوضعیت عادی بازمیگردد اما تحلیلگران انرژی معتقدند چنین برداشتی بیش از حد خوشبینانه است. تجربه بحرانهای گذشته نشان داده که راهاندازی مجدد میادین نفتی خاموششده فرآیندی پیچیده و زمانبر است و نیازمند بازسازی همزمان چندین حلقه از زنجیره تولید تا صادرات است.
در همین چارچوب والاستریت ژورنال تاکید کرده که توقف سریع هزاران حلقه چاه نفت در روزهای ابتدایی جنگ اکنون بهیکی از مهمترین موانع بازگشت تولید تبدیل شده است. بسیاری از این چاهها برای راهاندازی مجدد بهعملیات فنی پیچیده نیاز دارند و در برخی موارد حتی ممکن است بازده تولید آنها پس از بازگشت نیز کاهش یابد.
راسل هاردی، مدیرعامل شرکت بزرگ بازرگانی انرژی ویتول در همینزمینه هشدار داده که بخش قابلتوجهی از زیرساختهای نفتی منطقه از کار افتاده و بازگرداندن آنها بهشرایط عادی بههیچوجه یکفرآیند کوتاهمدت نیست. بهگفته او، حتی اگر مسیرهای صادراتی باز شوند ظرفیت واقعی تولید و صادرات لزوما بهسرعت احیا نخواهد شد.از سوی دیگر گلدمن ساکس نیز با تاکید بر همین مساله اعلام کرد هرچه مدت بستهبودن تنگههرمز طولانیتر شود روند بازگشت تولید نفت کندتر و دشوارتر خواهد شد. این هشدار در شرایطی مطرح میشود که بازار جهانی نفت بهشدت بهظرفیت مازاد تولید در خلیجفارس وابسته است و کاهش این ظرفیت میتواند بهافزایش ریسکهای قیمتی در میانمدت منجر شود.
کدام کشور آسیبپذیرتر شد؟
درمیان کشورهای تولیدکننده نفت خلیجفارس عراق بیشترین آسیب را از اختلالات اخیر متحمل شده است. تولید نفت این کشور که پیش از جنگ حدود ۹/۴میلیونبشکه در روز برآورد میشد اکنون بهحدود ۶/۱میلیونبشکه در روز سقوط کرده؛ کاهشی که نشاندهنده عمق بحران در زیرساختهای انرژی این کشور است.
برخلاف عربستانسعودی و اماراتمتحدهعربی که دارای ناوگان نفتکش اختصاصی و زیرساختهای صادراتی متنوع هستند عراق بهشدت بهنفتکشهای خارجی وابسته بوده و همین مساله بازگشت صادرات را دشوارتر کرده است. افزون بر این شرایط امنیتی شکننده در برخی مناطق نفتخیز، مهاجرت نیروی انسانی متخصص و کمبود منابع مالی برای بازسازی تاسیسات روند احیای تولید را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
برخی از چاههای نفت عراق نیز بهدلیل افت فشار یا گرفتگی مسیرهای تولید نیازمند عملیات فنی پیچیده برای راهاندازی مجدد هستند. در چنین شرایطی حتی پس از آغاز تولید مجدد احتمال کاهش نرخ برداشت و افزایش نسبت گاز همراه نفت وجود دارد که خود هزینههای عملیاتی را افزایش میدهد.والاستریت ژورنال برآورد کرده که حدود ۲۰درصد از ظرفیت تولید نفت منطقه بهویژه در عراق و کویت احتمالا در کوتاهمدت بهسطح پیش از جنگ بازنخواهد گشت؛ مسالهای که میتواند بهکاهش پایدار عرضه نفت در بازار جهانی منجر شود.
امارات تنگه را دور میزند؟
درحالیکه اختلال در تنگههرمز همچنان یکی از مهمترین نگرانیهای بازار انرژی محسوب میشود برخی کشورهای منطقه تلاش کردند با توسعه مسیرهای جایگزین صادراتی وابستگی خود بهاین گذرگاه راهبردی را کاهش دهند.
درهمینزمینه گزارش تحلیلی داود حشمتی در سایت «نفتخبر» نشان میدهد اماراتمتحدهعربی طی سالهای گذشته سرمایهگذاری گستردهای برای دورزدن تنگههرمز انجام داده است.
خط لوله حبشان- فجیره که نفت میدانهای غربی امارات را مستقیما بهبندر فجیره در دریای عمان منتقل میکند یکی از مهمترین ابزارهای این کشور برای کاهش ریسکهای ژئوپلیتیکی صادرات نفت محسوب میشود. این مسیر بهامارات امکان میدهد بدون عبور از تنگههرمز بخشی از نفت خود را بهبازارهای جهانی صادر کند و در شرایط بحران انعطافپذیری بیشتری در مدیریت صادرات داشته باشد.
تحلیلگران براین باورند که چنین پروژههایی نشاندهنده تغییر تدریجی راهبرد انرژی کشورهای حاشیه خلیجفارس بوده؛ تغییری که هدف آن کاهش آسیبپذیری در برابر اختلالات ژئوپلیتیکی و تضمین استمرار صادرات حتی در شرایط تنش نظامی است. با این حال ظرفیت این مسیرها هنوز بهاندازهای نیست که بتواند جایگزین کامل تنگههرمز شود و همچنان بخش عمدهای از صادرات نفت منطقه بهاین گذرگاه وابسته باقی مانده است.درواقع تجربه امارات نشان میدهد ایجاد مسیرهای جایگزین صادراتی میتواند بخشی از ریسکها را کاهش دهد اما حذف کامل وابستگی بهتنگههرمز در کوتاهمدت امکانپذیر نیست. همین مساله باعث شده است که بسته یا محدودشدن این مسیر همچنان یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده قیمت نفت در بازار جهانی باقی بماند.
بازار جهانی نفت در وضعیت انتظار بلندمدت
گزارش والاستریت ژورنال نشان میدهد بازار جهانی نفت برای مدت قابلتوجهی با عدم قطعیت در زمینه میزان واقعی عرضه مواجه خواهد بود. این عدم قطعیت تا زمانی ادامه دارد که وضعیت میادین نفتی آسیبدیده، زیرساختهای صادراتی و مسیرهای حملونقل انرژی بهطور کامل مشخص شود.در چنین شرایطی حتی اگر تنگههرمز بازگشایی شود بازار همچنان با ریسکهای ساختاری عرضه مواجه خواهد بود. کاهش ظرفیت تولید برخی کشورها، محدودیتهای لجستیکی، کمبود نفتکش و نیاز بهبازسازی تاسیسات انرژی میتواند موجب شود بازگشت عرضه بهسطح پیش از بحران بهصورت تدریجی و مرحلهای انجام شود.
از منظر بازار این وضعیت بهمعنای افزایش «پریمیوم ریسک ژئوپلیتیکی» در قیمت نفت است؛ عاملی که معمولا پیش از وقوع کمبود واقعی عرضه خود را در قیمتها نشان میدهد. بههمین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند حتی درصورت پایان سریع درگیریها اثرات بحران فعلی بر بازار انرژی ممکن است تا مدتها ادامه داشته باشد.
درکنار این مساله تلاش برخی کشورهای منطقه برای ایجاد مسیرهای جایگزین صادراتی نشان میدهد ساختار تجارت نفت درحال تغییر است. اگرچه این تغییرات هنوز در مراحل اولیه قرار دارند اما میتوانند در بلندمدت نقش تنگههرمز در معادلات انرژی جهانی را تاحدی دگرگون کنند.
