مظلومیت طلای سرخ ایرانی

جهان صنعت– زعفران به‌عنوان یک صنعت مبتنی‌بر مواد طبیعی مرغوب در حال ظهور است و ارزیابی می‌شود که از ۰۵/‌‌۶۱۰‌میلیون دلار در سال۲۰۲۵تا سال۲۰۳۲ به ۷۸/‌‌۹۹۷‌میلیون دلار برسد و با نرخ رشد مرکب سالانه ۲۷/‌‌۷‌درصد پیش برود زیرا تقاضای موادغذایی لذیذ، پذیرش موادمغذی و کاربردهای آرایشی لوکس به‌طور فزاینده‌‌ای به‌سمت زعفران مرغوب، ارگانیک و دارای گواهی کیفیت تغییر می‌کند. درواقع بازار جهانی زعفران به‌عنوان یک اقتصاد ادویه‌ای استراتژیک و با ارزش بالا در حال ظهور است و پیش‌بینی می‌شود تا سال۲۰۳۲ به ۷۸/‌‌۹۹۷‌میلیون دلار برسد. این رشد که ریشه در تسلط ایران بر تولید و زعفران درجه یک ممتاز دارد، توسط کشاورزی ارگانیک، زنجیره‌‌های تامین قابل‌ردیابی و افزایش تقاضا در غذاهای لذیذ، مکمل‌‌های غذایی و لوازم‌‌آرایشی لوکس تقویت می‌‌شود.

داده‌های آماری منتشر شده از سوی سازمان فائو نشان می‌دهد که خاورمیانه و آفریقا بزرگ‌ترین سهم بازار زعفران را دارند به‌طوری که این منطقه در سال۲۰۲۵ بزرگ‌ترین سهم بازار زعفران را به خود اختصاص داد که ناشی از تقاضای زیاد برای زعفران در غذاهای سنتی و ایجاد کانال‌های صادراتی به‌ویژه از ایران، مراکش و مصر بوده است. این در حالی است که به‌گفته تحلیلگران زعفران درجه یک(کیفیت بالایISO) بیش از ۵۲‌درصد از کل درآمد را در سال۲۰۲۵ به خود اختصاص داده است و ایران، هند و اسپانیا به‌عنوان تولیدکنندگان کلیدی با تمرکز بر بخش‌های مرغوب و با حاشیه سود بالا ظهور کرده‌‌اند.

ایران، کماکان مرکز تولید جهانی

از سوی دیگر تمرکز تولید کماکان در ایران است به این معنا که ایران همچنان تولیدکننده غالب جهانی بوده و بیشترین سهم از تولید زعفران در سراسر جهان را به خود اختصاص داده است. این تمرکز تولید به‌طور قابل‌توجهی بر قیمت‌‌گذاری جهانی و طبقه‌‌بندی کیفیت تاثیر می‌‌گذارد به‌طوری‌که هند(به‌ویژه منطقه کشمیر) و اسپانیا نیز سهم قابل‌توجهی در تولید این محصول دارند.

با این وجود تولید در این بخش بسیار هزینه بر است به طوری که فرآیند برداشت سنتی دستی که به حدود ۱۵۰‌هزار گل در هر کیلوگرم نیاز دارد منجربه هزینه‌های بالای تولید می‌شود. به همین واسطه است که برداشت در این بخش نیاز به مکانیزاسیون‌های روز دنیا دارد و برخی کشورها در این حوزه پیشرفت‌های قابل‌توجهی داشته‌اند. با این وجود زعفران‌کاران ایران کماکان در این حوزه با ضعف و چالش‌هایی مواجه هستند به نحوی که به‌گفته برخی کارشناسان عدم دسترسی به مکانیزاسیون در حوزه برداشت از اصلی‌ترین چالش‌های زعفران‌کاران است که موجب شده حتی بحث ضایعات در این بخش بالا باشد.

خشم تولیدکنندگان در پی ادعای مقامات طالبان

در این میان اتفاق غم‌انگیزی نیز افتاده است که باعث خشم بسیاری از تولیدکنندگان ایرانی شد؛ هر چند زعفران ایران همواره از تقاضای جهانی بالایی برخوردار بوده اما سیاست‌های ارزی، خشکسالی و مشکلات زیرساختی مسیر صادرکنندگان را با چالش مواجه کرده و تهدیدی برای حفظ این جایگاه تاریخی به‌شمار می‌رود و همین اواخر مقامات طالبان ادعا کرده‌اند که زعفران ایران بی‌کیفیت است و ضرورتی نمی‌بینند که با زعفران بی‌کیفیت ایران وجهه زعفران افغانستان را دچار آسیب کنند! در حالی که این محصول جزء کالاهای استراتژیک تولیدی ایران است، به بخش قابل‌توجهی از محصول کشور افغانستان منتقل، در آنجا بسته‌بندی و با نام این کشور به بازارهای جهانی عرضه می‌شود؛ روندی که نه‌تنها سودی برای دولت و صادرکنندگان ندارد بلکه جایگاه تاریخی و برند ملی طلای سرخ ایران را در دنیا تضعیف می‌کند. آن میزان که صادرات آن در حال کاهش بوده، قاچاق آن رو به افزایش است.

کارشناسان تاکید می‌کنند که ایران به‌دلیل سیاست‌های غلط و تحریم‌ها، بازارهای بزرگی چون آمریکا (با مصرف سالانه ۷۰ تا ۷۵ تن) و عربستان (با مصرف ۲۰ تا ۲۵ تن) را از دست داده است. این خلأ بلافاصله توسط افغانستان و سایر رقبا پر شده است. درواقع زعفران ایرانی به‌صورت قاچاق از مرز خارج و با برند دیگر کشورها به همان بازارها عرضه می‌شود. سود واقعی از طلای سرخ ایران به جیب دیگران می‌رود.

خام‌فروشی صادرکنندگان

یکی از مهم‌ترین مشکلات صنعت زعفران ایران، خام‌فروشی صادرکنندگان است. زعفران به‌جای آنکه در قالب محصولات فرآوری‌شده و با برند ملی عرضه شود، به‌صورت فله‌ای و ارزان صادر می‌شود. در این شرایط کشورهایی مانند افغانستان، با بسته‌بندی و بازاریابی حرفه‌ای همان محصول را چندین برابر گران‌تر می‌فروشند. از سوی دیگر تعهدات ارزی و اجبار صادرکنندگان به بازگشت ارز در سامانه نیما، مانعی جدی برای صادرات رسمی شده و بسیاری را به عقب‌نشینی واداشته است. نتیجه این شرایط میدان دادن به قاچاقچیان و دلالانی است که هیچ دغدغه‌ای جز سود ندارند.

یکی از مهم‌ترین مشکلات صنعت زعفران ایران، خام‌فروشی صادرکنندگان است. زعفران به‌جای آنکه در قالب محصولات فرآوری‌شده و با برند ملی عرضه شود، به‌صورت فله‌ای و ارزان صادر می‌شود. در این شرایط کشورهایی مانند افغانستان، با بسته‌بندی و بازاریابی حرفه‌ای همان محصول را چندین برابر گران‌تر می‌فروشند. از سوی دیگر تعهدات ارزی و اجبار صادرکنندگان به بازگشت ارز در سامانه نیما، مانعی جدی برای صادرات رسمی شده و بسیاری را به عقب‌نشینی واداشته است. نتیجه این شرایط، میدان دادن به قاچاقچیان و دلالانی است که هیچ دغدغه‌ای جز سود ندارند.

مکانیزاسیون، تنها راه‌حل ممکن

فرشید منوچهری، دبیر شورای ملی زعفران ایران در خصوص مسائل پیرامون بخش زعفران ایران به بازار گفت: هیچ تغییری در شرایط زعفران‌کاران کشور نسبت به ۵۰سال گذشته رخ نداده و مهم‌ترین بحث در این بخش کماکان بحث مکانیزاسیون است. وی افزود: پیشنهاد ما به بخش متولی این است که یک تا دو ایستگاه مکانیزه در این منطقه درست شود چراکه طبق آمارهای رسمی ۷۵‌درصد از زعفران‌کاران سطح زیرکشت‌شان کمتر از یک هکتار است و بنابراین برای زعفران‌کاران اصلا توجیه ندارد که دستگاه‌های گُل جمع‌کن یا دستگاه‌های کشت ردیفی بگذارند. بنابراین باید یک یا دو ایستگاه و مرکز مکانیزاسیون ایجاد شود.

منوچهری با بیان اینکه عمده هزینه‌های این بخش مربوط به «جمع کردن و پَر کردن گل» است افزود: به این واسطه ما معتقدیم که بهترین اقدام این است که حتی به صورت آزمایشی دو ایستگاه ایجاد کنند که به زعفران‌کاران خدمات بدهند. این در شرایطی است که در مورد جمع کردن گل و جداسازی کلاله با دست، ضایعات افزایش می‌یابد و بنابراین با راه‌اندازی چنین ایستگاه‌هایی کاهش ضایعات را نیز در پی خواهد داشت.