روایت یک چرخه پنهان در اقتصاد ایران
جهانصنعت – بودجه سالانه مهمترین سند مالی و اقتصادی دولت است؛ سندیکه نهتنها دخلوخرج دولت را تعیین میکند بلکه جهتگیریهای کلان سیاستگذاری، اولویتهای توسعهای و نسبت دولت با جامعه را نیز بازتاب میدهد.
با این حال فرآیند بودجهریزی در ایران اغلب بهصورت یک عدد نهایی دیده میشود درحالیکه بودجه درواقع حاصل یک چرخه چندمرحلهای است که از تصمیمسازی آغاز و به پاسخگویی ختم میشود. این چرخه با مرحلهای آغاز میشود که در ادبیات مالی ایران از آن بهعنوان «تقریر بودجه» یاد شده؛ مرحلهای که در آن دولت بهویژه سازمان برنامهوبودجه، بر پایه برآورد منابع و مصارف، لایحه بودجه سال آینده را تدوین میکند.
در این مرحله مفروضات کلیدی بودجه شکل میگیرد؛ از پیشبینی درآمدهای نفتی و مالیاتی گرفته تا نرخ ارز، رشد اقتصادی و میزان استقراض. هرچه این مفروضات خوشبینانهتر باشد، فاصله بودجه با واقعیتهای اقتصاد بیشتر خواهد شد.
پس از نهایی شدن تقریر، بودجه از سطح فنی وارد عرصه سیاست میشود و با تقدیم لایحه به مجلس شورای اسلامی، منطق چانهزنی و ملاحظات سیاسی بر آن سایه میاندازد. بررسی لایحه در کمیسیونهای تخصصی و بهویژه کمیسیون تلفیق، مرحلهای است که در آن ارقام جابهجا میشوند، تبصرهها تغییر میکنند و گاه ساختار منابع و مصارف دستخوش بازنویسی میشود.
در نهایت بودجه پس از تصویب در صحن علنی و تایید شورای نگهبان، به قانون تبدیل میشود؛ قانونی که قرار است نقشه راه مالی دولت در طول یکسال باشد. فاصله میان قانون و واقعیت اما در مرحله اجرا آشکار میشود. اجرای بودجه حساسترین بخش این چرخه است؛ جایی که تحققنیافتن درآمدها، بروز کسری بودجه، جابهجایی اعتبارات و توسل به شیوههای مختلف تامین مالی، از جمله استقراض و فروش داراییها رخ میدهد.
بسیاری از انحرافات بودجهای نه بهدلیل فقدان قانون بلکه بهواسطه شکاف میان مفروضات بودجه و شرایط واقعی اقتصاد پدید میآیند. در طول این مرحله، نهادهای نظارتی بر نحوه خرجکرد دولت نظارت دارند اما اوج این نظارت پس از پایان سال مالی و در قالب گزارشی به نام «تفریغ بودجه» نمود پیدا میکند.
تفریغ بودجه گزارشی است که دیوان محاسبات کشور تهیه میکند و در آن مشخص میشود دولت تا چه اندازه به احکام و ارقام قانون بودجه پایبند بوده است؛ اینکه چه میزان از منابع پیشبینیشده تحقق یافته، کسریها چگونه جبران شده و کدام تکالیف قانونی اجرا یا نقض شدهاند.
تفریغ بودجه در اصل، مرحله پاسخگویی دولت در برابر مجلس و افکار عمومی است اما در عمل بهدلیل ضعف ضمانتهای اجرایی، اغلب به گزارشی پسینی و کماثر تبدیل میشود که نقش اصلاحی آن محدود باقی میماند. در مجموع بودجه در ایران نه یک سند ایستا بلکه فرآیندی پویا و پیچیده است که از تصمیمسازی آغاز میشود، از سیاست عبور میکند، در اجرا با واقعیتها سنجیده میشود و درنهایت در قالب تفریغ به داوری نهادی میرسد.
فهم این چرخه نشان میدهد که بسیاری از مشکلات مالی دولت، پیش از آنکه محصول اجرا باشند، ریشه در همان مرحله نخست یعنی تقریر بودجه دارند؛ جاییکه فاصله میان آرزو و واقعیت، سرنوشت اقتصاد را برای یکسال رقم میزند.
