جایگاه طلای سفید در اقتصاد ایران
جهان صنعت – لیتیوم امروز تنها یک ماده معدنی نیست بلکه به یکی از عناصر تعیینکننده در رقابت جهانی بر سر تولید باتری خودروهای برقی و فناوریهای پیشرفته تبدیل شده است. در چنین شرایطی، کشف ذخایر لیتیوم در ایران میتواند فرصتی مهم برای بازتعریف سیاستهای معدنی کشور باشد. کارشناسان باور دارند که این فرصت زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل میشود که نگاه از صرف استخراج فراتر رود و توسعه فناوری، فرآوری و تکمیل زنجیره ارزش در مرکز تصمیمگیری قرار گیرد، چراکه در بازار جدید مواد معدنی راهبردی، برنده لزوما کشوری نیست که ذخیره بیشتری داشته باشد بلکه کشوری است که بتواند از هر تن ماده معدنی، ارزشافزوده بیشتری خلق کند.
همزمان با شتاب جهانی در توسعه خودروهای برقی، سامانههای ذخیرهسازی انرژی و فناوریهای کمکربن، لیتیوم به یکی از راهبردیترین مواد معدنی جهان تبدیل شده است؛ فلزی که از آن بهعنوان نفت قرن بیستویکم یا طلایسفید یاد میشود. اهمیت این ماده به نقش کلیدی آن در تولید باتریهای لیتیوم ـ یونی بازمیگردد؛ باتریهایی که در خودروهای برقی، تجهیزاتالکترونیکی، سامانههای ذخیره انرژی، فناوریهای پزشکی، هوافضا و برخی کاربردهای نظامی مورداستفاده قرار میگیرند.
ازآنجاکه در جهان امروز اهمیت لیتیوم بهعنوان یک مادهمعدنی بیش از همیشه عیان است، مطرح میشود که ما نیز باید لیتیوم را فرصتی برای بازنگری در سیاستگذاری معدنی کشور بدانیم تا شاهد آغاز فصل تازهای در توسعه مواد معدنی راهبردی ایران باشیم بنابراین لیتیوم در کنار عناصر نادر خاکی به ستون اصلی گذار انرژی و فناوریهای نوین تبدیل شده است. با این حال، تجربه کشورهای موفق نشان میدهد که مزیت رقابتی تنها در داشتن ذخایر معدنی خلاصه نمیشود بلکه در توان تبدیل این ذخایر به فناوری، صنعت و ارزشافزوده شکل میگیرد که اهمیت آن در تکنولوژی پیشرفته و تجهیزاتبرقی، بیش از پیش عیان است.
نوع مواجه شدن با فرصت
هرچند کشف محدودههای لیتیوم در ایران، امیدها را برای ورود به این بازار افزایش داده اما باور بر این است که نوع مواجهه با این فرصت، مهمتر از کشف آن است. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که هیجان ناشی از اعلام یک کشف معدنی، اگر با برنامهریزی و سیاستگذاری همراه نباشد، بهتنهایی نمیتواند به توسعه یک صنعت منجر شود. درواقع کشف ذخیره، آغاز مسیر است؛ مسیری که از اکتشاف تکمیلی، ارزیابی فنی، اقتصادی و انتخاب روش فرآوری عبور میکند و در نهایت به تولید محصولی با ارزشافزوده بالا میرسد. در چنین شرایطی، تمرکز صرف بر حجم ذخایر نیز نمیتواند تصویر درستی از آینده لیتیوم ارائه دهد.
اقتصادی بودن یک پروژه معدنی تنها به اندازه ذخیره وابسته نیست؛ نوع کانیسازی، میزان ماده قابلاستحصال، هزینه استخراج، فناوری فرآوری و امکان حضور در بازارهای جهانی، همگی در موفقیت یا شکست آن نقش دارند. چهبسا ذخیرهای کوچک اما با شرایط مناسب، اقتصادیتر از معدنی بزرگ با هزینههای بالای استخراج و فرآوری باشد.
انوشیروان دلیریان، کارشناس حوزه معدن و صنایعمعدنی در این خصوص اظهار داشت: ارزش این فلز نه در استخراج سنگمعدن بلکه در تولید موادی مانند لیتیومکربنات و لیتیومهیدروکساید و حضور در زنجیره تولید باتری و فناوریهای پیشرفته شکل میگیرد. بدون سرمایهگذاری در فناوری، انتقال دانش فنی و توسعه صنایع پاییندستی، حتی کشف ذخایر جدید نیز سهم ایران را از بازار جهانی به شکل محسوسی افزایش نخواهد داد. او خاطرنشان کرد: خامفروشی همچنان تهدیدی جدی برای بسیاری از مواد معدنی کشور است و لیتیوم نیز از این قاعده مستثنا نیست. اگر سیاستگذاریها تنها بر استخراج و صادرات ماده اولیه متمرکز شوند، ارزشافزوده اصلی در اختیار کشورهایی قرار خواهد گرفت که حلقههای فرآوری و تولید محصولات نهایی را در اختیار دارند بنابراین، موفقیت در بازار لیتیوم بیش از آنکه به میزان ذخایر وابسته باشد، به نحوه مدیریت زنجیره ارزش بستگی دارد.
البته کارشناسان باور دارند که آینده معدن ایران نیز نباید تنها در لیتیوم خلاصه شود. مس، عناصر نادر خاکی و سایر مواد معدنی راهبردی، هر یک بخشی از نیازهای صنایع آینده را تامین میکنند و توسعه متوازن این سبد معدنی، میتواند جایگاه ایران را در اقتصاد جهانی ارتقا دهد. نگاه تکمحصولی، همانقدر که در گذشته آسیبزا بوده، در آینده نیز نمیتواند پاسخگوی نیازهای صنعت معدن باشد.
کانون رقابت چین و آمریکا
مثلث لیتیوم در آمریکایجنوبی به یکی از مهمترین کانونهای ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شده است. این منطقه شامل بولیوی، شیلی و آرژانتین است و سهنقطه اصلی آن را دشت نمکی اویونی در بولیوی، آتاکاما در شیلی و اومبره موئرتو در آرژانتین تشکیل میدهند.
براساس گزارش ۲۰۲۶ سازمان زمینشناسی آمریکا، این سهکشور در مجموع حدود ۴۳درصد منابع شناختهشده لیتیوم جهان را در اختیار دارند. آرژانتین با حدود ۲۸میلیونتن، بولیوی با ۲۳میلیونتن و شیلی با ۱۳میلیونتن از مهمترین دارندگان این فلز هستند، همچنین این سهکشور رویهم حدود ۸۵درصد ذخایر اقتصادی لیتیوم جهان را در اختیار دارند.
باوجود منابع عظیم، عملکرد تولیدی آنها متفاوت است. شیلی در سال ۲۰۲۵ با تولید ۵۶هزارتن لیتیوم بزرگترین تولیدکننده منطقه بود، آرژانتین ۲۳هزارتن تولید کرد و بولیوی، باوجود برخورداری از بزرگترین منابع شناختهشده، تنها حدود ۳ هزار و ۵۰۰ تن تولید داشت. آرژانتین در این میان به بازیگری نوظهور تبدیل شده و تولید آن در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل حدود ۶۶درصد افزایش یافته است. افزایش اهمیت لیتیوم، رقابت میان قدرتهای اقتصادی را نیز تشدید کرده است. چین طی یکدههگذشته یکی از بزرگترین سرمایهگذاران خارجی در پروژههای لیتیوم منطقه بوده است. شرکت گانفنگ لیتیوم در آرژانتین، کنسرسیوم CBC شامل CATL، BRUNP و CMOC در بولیوی و شرکت Tianqi Lithium در شیلی، از مهمترین نمونههای حضور چین در این منطقه هستند. در مقابل، ایالاتمتحده همکاری خود را بهویژه با آرژانتین توسعه داده است. واشنگتن و بوئنوسآیرس در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۶ توافقهایی درباره موادمعدنی حیاتی، تجارت و سرمایهگذاری امضا کردند که میتواند دسترسی آمریکا به منابع لیتیوم آرژانتین را تسهیل کند. آمریکا در شیلی نیز حضور اقتصادی و فناوری دارد اما در بولیوی نقش محدودی ایفا میکند و قراردادهای اصلی این کشور عمدتا به شرکتهای چینی و روسی واگذار شده است. اتحادیه اروپا، ژاپن و کرهجنوبی نیز در تلاش هستند با افزایش سرمایهگذاری، وابستگی خود به زنجیره تامین تحتسلطه چین را کاهش دهند. البته امروز آمریکا در تبدیل سیاستهای خود برای تامین مواد معدنی حیاتی به عرضه واقعی با دشواری روبهرو شده است زیرا بخش عمده ظرفیت فرآوری لیتیوم جهان همچنان در اختیار چین قرار دارد اما دولت آمریکا در راستای تقویت ذخایر راهبردی موادمعدنی حیاتی، از مرحله بررسی بازار وارد فاز خرید شده است. با این حال، تجربه در مناقصه خرید کبالت در سال گذشته و مشکلات مربوط به قیمتگذاری و شرایط قرارداد، نشان میدهد که تامین پایدار این مواد همچنان با موانع جدی روبهرو است. امروز قیمت لیتیوم نسبت به اوج سال ۲۰۲۲ بهطورقابلتوجهی کاهش یافته است. قیمت کربنات لیتیوم گرید باتری برای تحویل در آسیا اکنون ۲۵/۱۹دلار بهازای هر کیلوگرم است که نسبت به اوج ۱۵/۲۵دلار در اواسط ماه مه حدود ۲۳درصد افت کرده است.
استخراج لیتیوم در آفریقایجنوبی
در کنار این رقابت، نگرانیهای زیستمحیطی و اجتماعی نیز افزایش یافته است. فعالان محیطزیست و جوامع بومی هشدار میدهند که استخراج گسترده لیتیوم میتواند فشار بر منابعطبیعی را تشدید کند و هزینه گذار جهانی به انرژی پاک را بر دوش جوامع فقیر و بومی جنوب جهانی بگذارد. در مقابل، دولتها و شرکتهای معدنی معتقدند بدون توسعه استخراج لیتیوم، تحقق اهداف جهانی کاهش انتشار کربن و گسترش خودروهای برقی دشوار خواهد بود.
بهاینترتیب طرح آفریقایجنوبی برای احیای اقتصادی از طریق استخراج لییتیوم و تغییر تدریجی به انرژی سبز، با مقاومت شدید هزاران کشاورز و فعالان زیستمحیطی روبهرو شده است. این در حالی است که گسترش معادن روباز تهدیدی جدی برای شغل ۳۰هزارنفر و امنیت آبخورهای کشاورزی در این کشور ایجاد کرده است. استخراج لییتیوم برای تولید باتریها، بخش روبهرشد آفریقایجنوبی برای استفاده از تغییری جهانی بهسمت انرژیهای پاک برای احیای اقتصاد این کشور تبدیل شده است اما اکنون این روند با مخالفت هزاران کشاورز خشمگین روبهرو شده که نگران از دست دادن زمینهای حاصلخیز خود در اثر ایجاد معادن روباز هستند. در سواحل جنوبشرقی آفریقایجنوبی، جایی که یک معدن لیتیوم فعال است و از سال ۲۰۲۳ تاکنون دهها مجوز اکتشاف صادر شده، بسیاری از خانوادهها و جوامع کشاورزی که نسلها در این منطقه زندگی کردهاند، اکنون مجبور به جابهجایی شدهاند.
ائتلافی از فعالان محیطزیست و اجتماعی درحالثبت اعتراض علیه فعالیتهای اکتشافی است. طبق گفته گروه South Coast Guardians Association (SCGA)، این پروژهها تهدیدی برای حدود ۳۰هزار شغل در بخشهای کشاورزی، کارگری و خدماتی در این منطقه محسوب میشوند؛ منطقهای که مرکز صادرات شکر و گردشگری است. دادههای وزارت معادن آفریقایجنوبی که توسط رویترز بررسی شده است، نشان میدهد مجوزهای اکتشاف لیتیوم، حدود ۷۳هزار هکتار (۲۸۲ مایل مربع) زمین را دربر میگیرد. مساحتی کمی بزرگتر از شهر پرتوریا. بخش عمده این زمینها زمین کشاورزی و متعلق به ۱۱۷مزرعه است اما برخی مناطق ساحلی نیز شامل آن میشود.
معدن فعلی لیتیوم که طبق برنامهریزیها قصد توسعه آن را دارند، شامل ۱۵۰هکتار گودال استخراج و ۱۸۰هکتار محل انباشت ضایعات معدنی است. هیثر مکلود، مدیرعامل اتحادیه نگهبانان ساحل جنوبی، در این مورد هشدار داد: «اگر همه این مجوزهای اکتشاف به مجوز استخراج تبدیل شوند، تاثیر آن فاجعهبار خواهد بود.» این موضوع مستقیما بر کشاورزان خردهمالک، جوامع محلی آنها، مغازههایشان و همچنین کارخانه شکر که محصول برداشتشده آنها را فرآوری میکند، تاثیر میگذارد.» او این سخنان را در همان کارخانهای بیان کرد که سالانه ۲میلیون تن متریک نیشکر را از ۲هزار کشاورز خردهمالک و ۶۰۰ کشاورز تجاری دریافت کرده و فرآوری میکند. با تشدید بحران اقلیمی و اختلال در انتقال نفت ناشی از جنگ آمریکا و ایران، سرمایهگذاری در انرژی پاک افزایش یافته است. آفریقایجنوبی نیز مواد معدنی حیاتی را بخش مهمی از برنامه احیای اقتصادی خود قرار داده است.
