توریسم زیر تیغ امنیت هوایی
نادر نینوایی– تنشهای هوانوردی و گردشگری در خاورمیانه در ماههای اخیر وارد مرحله تازهای شده است؛ مرحلهای که در آن تحولات امنیتی و ژئوپلیتیکی مستقیما بر جریان سفر، اعتماد مسافران و تصمیمات عملیاتی شرکتهای هواپیمایی اثر میگذارد. نوتامهای صادرشده کنترل آسمان منطقه را بهطور کمسابقهای تشدید کرده و پروازهای دیداری (VFR) و هوانوردی عمومی را با محدودیتهایی مواجه میکند.
این تصمیم که با هدف افزایش امنیت فضای هوایی و کاهش ریسکهای ناشی از بیثباتی منطقهای اتخاذ شده اگرچه در ظاهر محدود به پروازهای کمارتفاع و غیرتجاری بوده اما پیامدهای آن شبکه هوانوردی و گردشگری خاورمیانه و حتی مسیرهای بینقارهای را تحت تاثیر قرار داده است. کارشناسان صنعت هوایی معتقدند چنین محدودیتهایی نشانهای روشن از افزایش سطح هشدار امنیتی در منطقه است؛ وضعیتی که میتواند به بازتعریف مسیرهای پروازی، افزایش هزینههای عملیاتی و کاهش تمایل مسافران به سفر به مقاصد حساس منجر شود.
در اینمیان شرکتهای هواپیمایی بزرگ آمریکایی، کانادایی و اروپایی از جمله امریکن ایرلاینز، ایر کانادا، بریتیش ایرویز و ایرفرانس بیشازپیش ناچار به بازنگری در ارزیابیهای ایمنی، برنامهریزی پروازها و سناریوهای اضطراری خود شدند؛ تصمیمهایی که مستقیما بر گردشگری منطقه و اعتماد بازار جهانی سفر اثر میگذارد.
نوتام جدید صادر شد؟
در روزهای گذشته اما سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری با تاکید بر تداوم شرایط پیشین پروازی اعلام کرد که اطلاعیه منتشر شده نوتام جدیدی محسوب نمیشود و صرفا تمدید ضوابط مربوط به پروازهای VFR هواپیماهای فوقسبک و ناوبری آموزشی بوده و سایر پروازها طبق برنامه درحال انجام است.
مجید اخوان روز یکشنبه درپی برخی برداشتها درباره اعمال محدودیتهای جدید پروازی اظهار داشت: هیچ نوتام تازهای در فضای هوایی کشور صادر نشده و آنچه به تازگی ابلاغ شده صرفا تمدید شرایط و ضوابط قبلی مربوط به پروازهای VFR هواپیماهای فوقسبک و ناوبری آموزشی است. سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری با اشاره به شرایط پس از جنگ تحمیلی ۱۲روزه افزود: این تصمیم با هدف حفظ یکپارچگی عملیاتی فضای کشور و ارتقای ایمنی پروازهای سبک و آموزشی اتخاذ شده بود و انجام پروازهای ناوبری آموزشی بینفرودگاهی همچنان منوط به اخذ مجوز از این سازمان است. وی تصریح کرد: این تمدید بههیچوجه بهمعنای ایجاد محدودیت جدید در فضای هوایی کشور نیست و سایر پروازها از جمله پروازهای مسافری، باری و برنامهای بدون هیچگونه تغییر طبق برنامههای اعلامشده ادامه دارد. پروازهای VFR عمدتا توسط هواپیماهای کوچک، پروازهای آموزشی، تفریحی، شخصی و برخی ماموریتهای غیرتجاری انجام میشوند و برخلاف پروازهای تجاری که براساس ابزارهای ناوبری پیشرفته و دستورالعملهای دقیق کنترل ترافیک هوایی عمل میکنند وابستگی بیشتری به دید خلبان و شرایط جوی دارند. همین ویژگی باعث میشود ایننوع پروازها در شرایط امنیتی حساس کنترلپذیری کمتری داشته باشند.
تحلیلگران امنیت هوانوردی براینباورند که در دورههایی با سطح بالای تنش پروازهای کمارتفاع میتوانند در سامانههای دفاعی با اهداف ناشناس یا تهدیدآمیز اشتباه گرفته شوند. تعلیق VFR در چنین شرایطی تلاشی برای کاهش احتمال خطا، سوءتفاهم یا درگیری ناخواسته در فضای هوایی محسوب میشود.
VFR چیست و چرا در شرایط بحرانی حساسیتزا میشود؟
«قوانین پرواز دیداری» یا VFR مجموعهای از مقررات هوانوردی است که به خلبان اجازه میدهد هواپیما را عمدتا با تکیه بر دید مستقیم، نشانههای زمینی، افق و دید باند هدایت کند. این نوع پرواز تنها در شرایطی مجاز است که وضعیت جوی دید کافی و ایمنی لازم را فراهم کند و به همین دلیل محدودیتهای ذاتی بیشتری نسبت به پروازهای ابزاری (IFR) دارد.
پروازهای VFR معمولا در ارتفاع پایینتر انجام میشوند و بیشتر در حوزه آموزش خلبانی، پروازهای تفریحی، گشتهای هوایی، نقشهبرداری و هوانوردی عمومی کاربرد دارند. همین ویژگیها باعث میشود که این پروازها کمتر تحت نظارت لحظهبهلحظه سامانههای کنترل ترافیک هوایی قرار گیرند و در شرایط امنیتی ریسکپذیرتر تلقی شوند. در دورههایی که سطح آمادهباش نظامی افزایش مییابد یا احتمال تهدیدهای هوایی وجود دارد هرگونه پرواز غیرقابلپیشبینی در ارتفاع پایین میتواند چالشبرانگیز باشد. بهویژه در مناطقی که سامانههای پدافندی فعال و حساس هستند تشخیص سریع بین هواگرد غیرنظامی کوچک و تهدید احتمالی همواره آسان نیست. از این منظر تصمیم ایران برای تعلیق VFR را میتوان بخشیاز یکراهبرد «کاهش ابهام در آسمان» دانست؛ راهبردی که هدف آن سادهسازی تصویر هوایی کشور برای سامانههای نظارتی و دفاعی و کاهش احتمال حوادث ناخواسته است.
فشار مضاعف بر گردشگری و خطوط هوایی
اگرچه ممنوعیت اعلامشده مستقیما پروازهای تجاری ارتفاع بالا را هدف قرار نمیدهد اما اثرات غیرمستقیم آن بر صنعت هوانوردی و گردشگری منطقه قابلتوجه است. ایران بهدلیل موقعیت جغرافیایی خود یکی از گلوگاههای مهم مسیرهای پروازی میان اروپا، آسیا و خاورمیانه محسوب میشود و هرگونه تغییر در سیاستهای فضای هوایی آن واکنش زنجیرهای در کشورهای همسایه ایجاد میکند.
یکی از نخستین پیامدها افزایش بار هماهنگی میان کشورهای مجاور است. حذف کامل ترافیک کمارتفاع به داخل ایران الگوهای نظارتی و امنیتی همسایگان را تغییر میدهد و ممکن است نیاز به پایش دقیقتر مرزهای هوایی و تنظیمات جدید راداری ایجاد کند. در عین حال پروازهای تجاری که تصمیم به دوری از آسمان ایران میگیرند مسیرهای جایگزین را انتخاب میکنند؛ مسیری که اغلب به افزایش ترافیک در حریم هوایی کشورهای حوزه خلیجفارس، قفقاز و آسیای مرکزی منجر میشود. برای شرکتهای هواپیمایی بینالمللی این وضعیت بهمعنای افزایش هزینه سوخت، زمان پرواز طولانیتر، نیاز به سوخت ذخیره بیشتر و پیچیدهترشدن برنامهریزی عملیاتی است. خدمه پروازی نیز باید آموزشها و توجیههای امنیتی دقیقتری دریافت کنند و سناریوهای اضطراری متنوعتری درنظر گرفته شود.
در سطح گردشگری تاثیرات روانی این تصمیم شاید حتی پررنگتر از اثرات عملیاتی باشد. هشدارهای ایمنی صادرشده ازسوی نهادهایی مانند آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا (EASA) و اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) ذهنیت مسافران را نسبت به امنیت سفر در منطقه حساستر میکند. در چنین فضایی حتی مقاصدی که مستقیما درگیر محدودیت نیستند نیز ممکن است با کاهش تقاضای سفر مواجه شوند.
تورگردانان، شرکتهای چارتر، پروازهای پزشکی و ماموریتهای بشردوستانه فرامرزی نیز ازجمله بخشهایی هستند که بهطور مستقیم تحتتاثیر تعلیق VFR قرار گرفتند. توقف یا تعلیق این فعالیتها زنجیرهای از اختلالات در برنامههای منطقهای ایجاد میکند و همکاریهای چندملیتی در حوزه هوانوردی غیرتجاری را به حالت تعلیق درمیآورد.
ریسکهای ایمنی و آینده مبهم آسمان منطقه
کارشناسان ایمنی پرواز هشدار میدهند که ورود به فضای هوایی ایران در دوره کنونی با سطح بالاتری از ریسک همراه است؛ ریسکی که تنها به پروازهای کمارتفاع محدود نمیشود و پروازهای تجاری در ارتفاع کروز را نیز دربرمیگیرد. در شرایطی که سطح آمادهباش نظامی افزایش یافته و شبکه پدافند هوایی فعالتر بوده احتمال خطای انسانی یا سوءتعبیر دادههای راداری هرچند اندک افزایش مییابد.
ایران دارای یکی از متراکمترین سامانههای دفاع هوایی در منطقه است و در وضعیتهای بحرانی هرگونه تردد هوایی غیرمنتظره میتواند حساسیتزا باشد. تعلیق پروازهای VFR از همین منظر تلاشی برای کاهش تنوع و پیشبینیناپذیری ترافیک هوایی تلقی میشود.
در واکنش به این شرایط بسیاری از شرکتهای هواپیمایی بینالمللی تصمیم گرفتند بهطور کامل از آسمان ایران اجتناب کنند حتی در مواردی که پرواز تحت قوانین IFR مجاز است. این تصمیمها اگرچه از منظر ایمنی قابل درکند اما پیامدهای اقتصادی قابلتوجهی دارند و به افزایش هزینه بلیت، کاهش سودآوری و پیچیدهترشدن شبکه پروازی منجر میشوند.
ازسویدیگر آینده اینمحدودیتها همچنان نامشخص است. هرچند تاریخ پایان رسمی NOTAM آوریل۲۰۲۶ اعلام شده اما بسیاری از ناظران احتمال تمدید یا اعمال محدودیتهای جدید را منتفی نمیدانند؛ موضوعی که صنعت گردشگری و هوانوردی منطقه را در وضعیت انتظار و عدم قطعیت نگه میدارد. به هر روی تصمیم برای تعلیق سراسری پروازهای VFR و هوانوردی عمومی فقط یک اقدام فنی در حوزه مدیریت فضای هوایی تعبیر نشده بلکه بازتابی از شرایط پیچیده امنیتی و ژئوپلیتیکی خاورمیانه است. این اقدام باهدف کاهش ریسکهای پرواز کمارتفاع و افزایش کنترل بر آسمان کشور اتخاذ شده اما اثرات آن فراتر از مرزهای ایران رفته و بر شبکه جهانی هوانوردی، تصمیمات شرکتهای هواپیمایی و اعتماد گردشگران تاثیر گذاشته است. در شرایطی که تنشهای منطقهای، هشدارهای ایمنی بینالمللی و افزایش هزینههای عملیاتی همزمان بر صنعت سفر فشار میآورند آینده گردشگری خاورمیانه بیشاز هرزمان دیگری به تحولات امنیتی گره خورده؛ تحولی که آسمان را به یکی از اصلیترین میدانهای تاثیرگذاری سیاست و امنیت بر اقتصاد سفر تبدیل کرده است.
