تاراج دسترنج
پویا اصلباغ- اینروزها خیابانهای شهرهای کشور آرامتر از همیشه شده است. هیاهوی بازار، رفتوآمد کارمندان، شلوغی بانکها، صفهای موزهها و پرواز پیدرپی هواپیماهای مسافربری جای خود را بهسکوت و ابهام داده است. در دوره ۴۰روزه منازعه بسیاری از مشاغل «چه بهصورت مستقیم و چه غیرمستقیم» هدف حملات قرار گرفتند و بسیاری را بهاجبار خانهنشین کرد. از شرکتهای مسافری و مراکز تاریخی-فرهنگی گرفته تا دستفروشان و کاسبان مراکز خرید «دیگر مانند قبل» حتی شاهد بازار حداقلی نیز نیستند. مشکلات اقتصادی و معیشتی که پیش از اسفندماه۱۴۰۴ کشور را تحت تاثیر قرار داده بود حال با تلفیق چاشنی تلخ جنگ وضعیت را برای بسیاری سختتر کرده؛ موضوعی که معیشت میلیونها نفر را تحتتاثیر قرار داده و نگرانیهای زیادی درپی دارد. این وضعیت اما با تداوم شرایط «نه جنگ و نه صلح» شدت یافته و با تمدید آتشبس بدون انقضا بازار و کسبوکارهای کشور وارد یکشوک عظیم شدند.
بسیاری نمیدانند که آیا باید دوباره فعالیتشان را از سر بگیرند یا خیر؟ از طرف دیگر شرکتهایی که بهخاطر مشکلات مالی بهسمت تعدیل نیرو رفتند نمیدانند چگونه چرخه فعالیت را مجددا بهحرکت درآورند. اینترنت قطع است، نرخ ارز سرسامآور بالا رفته، قدرت خرید مردم کاهش یافته و عملا حتی خواست شروع دوباره فعالیتها را نیز از مشاغل گرفته است. تداوم این وضعیت میتواند مخاطرات زیادی از نارضایتیهای شدید اجتماعی گرفته تا آسیبهای جدی بهطبقات مختلف جامعه و رشد بحرانهای اجتماعی بههمراه داشته باشد.
نابودی، نتیجه قطعی اینترنت
یکی از مهمترین و شاید پرجمعیتترین بخشهای کسبوکار که در نتیجه جنگ و تبعات آن در خطر فروپاشی کامل قرار گرفته مشاغل اینترنتی و حوزههای مرتبط با آن است. جمهوری اسلامی پساز اصابت اولین موشکها بهسرعت دستور انسداد اینترنت را صادر کرد و عملا دیواری عظیم بر سر راه معیشت مشاغل اینترنتی کشید. آمارهای موجود نشان میدهد که حدود ۱۰تا۱۵میلیوننفر از طریق فضای مجازی چرخ زندگی خود را میچرخانند. حال با قطعی اینترنت که ۶۶روز ادامه یافته صاحبان کسبوکارهای این فضا در حالت تعلیق بهسر میبرند و درآمد آنها با مشکل جدی مواجه شده است. رییس اتحادیه کسبوکارهای مجازی با اشاره بهتبعات قطعی اینترنت برای مشاغل مرتبط با این فضا میگوید: اقتصاد دیجیتال در یکسال اخیر وارد دورهای از بیثباتی ساختاری شده بهگونهای که حدود ۲هزارشرکت تنها بین یکتادوماه تابآوری دارند و افت فروش در برخی کسبوکارها تا ۷۰درصد نیز رسیده است. کسبوکارهای خرد و متوسط بیشترین آسیب را متحمل شدند و بسیاری از فعالان حوزه شبکههای اجتماعی بهویژه اینستاگرام در برخی دورهها عملا بهمرز توقف فعالیت رسیدند. ادامه این روند میتواند بهتعطیلی یا تعدیل گسترده نیرو منجر شود. ازسویدیگر رییس کمیسیون فروشگاههای سازمان نظام صنفی رایانهای تهران درباره تبعات این تصمیم میگوید که قطعی اینترنت باعث کاهش چشمگیر درآمد فروشگاههای فناوری شده و در نتیجه توان مالی آنها برای پرداخت اجارهبهای مغازه را نیز بهشدت کاهش یافته است. وی با اشاره بهمجموعهای از عوامل و مشکلات انباشته تاکید کرد که فضای فعالیت را برای فروشگاههای حوزه تکنولوژی بهشدت دشوار کرده است. با عنایت بهآخرین اخبار داخلی این فشارها تنها بهکاهش فروش محدود نشده و در بسیاری موارد ساختار مالی و توان ادامه حیات این کسبوکارها را نشانه گرفته است. بخشی از واحدهای صنفی دیگر از پس هزینهها و شرایط سخت بازار برنیامده و ناچار شدند فعالیت خود را متوقف کرده یا بهطور کامل تعطیل کنند.
دستفروشان بر مدار سختی
بازارها و برخی خیابانها هیاهو و پویایی خود را مدیون دستفروشان و کسبوکارهای خیابانی هستند. از پوشاک و خوراک گرفته تا لوازم منزل و ابزار کار طیف وسیعی از کالاها که بهقول قدیمیها «از شیر مرغ تا بچه آدمیزاد» را شامل شده ازطریق این قشر در دسترس مردم قرار میگیرد. چه موافق حضور آنها در پیادهروها و مترو باشید و چه مخالف تردیدی نیست که بسیاری از ما حداقل یکبار از دستفروشان خرید کردیم. این شغل که سختی گرما و سرما را بهجان میخرد حتی پیش از جنگ نیز با چالشهای فراوانی روبهرو بود؛ از درگیری با ماموران شهرداری و مساله سدمعبر گرفته تا برخورد برخی رهگذران همواره دشواریهای خاص خود را داشت. حال با شروع درگیریها در اسفندماه۱۴۰۴ که مقارن با اوج بازار شب عید بود کسبوکار بسیاری از این افراد تحت تاثیر شدید قرار گرفت. این قشر که عمدتا بهدلیل مشکلات معیشتی توانایی برپایی یکمغازه ساده را ندارند ناچارند برای امرار معاش در گوشهای از خیابان تلاش کنند. منازعه اخیر معیشت خانوادههای دستفروشان و کسبوکارهای خیابانی را با آسیب جدی مواجه کرد و علاوه بر این مسائل کاهش قدرت خرید عمومی مردم نیز در کسادی بازار این گروه بیتاثیر نبوده و بر شدت مشکلات آنها افزوده است.
موزه ویرانیها
مراکز تاریخی- فرهنگی بهعنوان یکی از ارکان مهم اقتصادی و فرهنگی نهتنها با آغاز جنگ دچار رکود شدند بلکه پیش از آن نیز بهدلیل مسائل سیاسی سختیهای خاص خود را تجربه میکردند. از سال۱۳۹۸ با اوجگیری تنشهای سیاسی داخلی و خارجی شاهد کاهش چشمگیر حضور گردشگران خارجی در بازار گردشگری ایران بودیم. از سوی دیگر فقدان تبلیغات و سرمایهگذاری کافی در این حوزه باعث شده بود که حتی شهروندان کشور نیز با جاذبههای توریستی داخلی خود تا حد زیادی ناآشنا باقی بمانند. در طول یکسال گذشته دومورد درگیری و یکموج اعتراضات گسترده منجربه تعطیلیهای بلندمدت در این بازار شد. در اسفندماه۱۴۰۴ با شروع منازعه اخیر محدودیتهایی نظیر لغو پروازهای خارجی و داخلی و آسیب مستقیم بهبرخی از میراث تاریخی- فرهنگی فعالان این حوزه را با چالشهای متعددی روبهرو کرد. تازهترین آمارهای رسمی حاکی از آن است که ۱۴۹اثر تاریخی در ۱۸استان کشور دچار خسارت دیدهاند. اینوضعیت نشان میدهد که حتی پساز فروکشکردن درگیریها فعالان این حوزه باید منتظر بازسازی، جذب مجدد گردشگران داخلی و خارجی و جلب دوباره اعتماد آنها باشند.
پروازهای زمینگیر شده
صنعت هوانوردی ایران درپی جنگ اخیر با یکی از جدیترین چالشهای خود در سالهای اخیر روبهرو شده است. برآوردهای اولیه حاکی از آسیبدیدگی حدود ۲۰ فروند هواپیما، خساراتی بهزیرساختهای فرودگاهی و ناوبری و لغو گسترده پروازها است. با این حال تا زمانی که فضای امنیتی ناشی از جنگ بهطور کامل برطرف نشود ارائه تصویری دقیق از میزان خسارات، نحوه جبران آنها و مسیر بازگشت صنعت بهشرایط پایدار دشوار خواهد بود و آینده آن در هالهای از ابهام قرار دارد. بهگفته مسوولان بهدلیل ماهیت امنیتی شرایط اخیر انتشار اطلاعات دقیق در مورد وضعیت هواپیماهای آسیبدیده و میزان خسارات وارده با محدودیتهایی همراه بوده که ارزیابی جامع و رسمی از ابعاد این بحران را با تاخیر مواجه کرده است. با این اوصاف مقصود اسعدی سامانی، دبیر انجمن شرکتهای هواپیمایی کشور اعلام کرده که این خسارتها شامل ازدسترفتن فرصت جابهجایی مسافران نوروزی و آسیب بهزیرساختهای فرودگاهی میشود. برآوردهای روزانه نشان میدهد که عدمالنفع شرکتهای هواپیمایی در تعطیلات نوروز بیشاز ۷۰۰میلیاردتومان بوده است. با احتساب ۴۰روز تاثیر جنگ مجموع خسارتها بهحدود ۳۰هزارمیلیاردتومان میرسد.
آسیبدیدگی ناوگان هوایی و فرودگاههای کشور همراه با زمینگیرشدن پروازها معیشت شاغلان وابسته بهاین حوزه ازجمله کارکنان خطوط هوایی، کارگران و کارمندان فرودگاهها و دفاتر فروش بلیط را نیز بهصورت مستقیم و غیرمستقیم تحت تاثیر قرار داده است. علاوه بر این کشور سالهاست بهدلیل تحریمها قادر بهنوسازی ناوگان هوایی خود نبوده و شهروندان مجبور بهاستفاده از هواپیماهای فرسوده بودند. حال با آسیبدیدن ناوگانهای باقیمانده چالش دیگری بهمشکلات پیشین این صنعت افزوده شده است.
آموزش در بنبست
طی یکسال اخیر نظام آموزشی کشور سال تحصیلی پرچالشی را پشت سر گذاشته است. شروع درگیریها از خردادماه سال گذشته تعطیلات مکرر پاییزی ناشی از آلودگی هوا و بحران انرژی، اعتراضات گسترده دیماه و درگیری دوم در اسفندماه۱۴۰۴ نهتنها مدارس و دانشگاهها بلکه بسیاری از مراکز آموزشی خصوصی مانند آموزشگاههای زبان، فنی و حرفهای و سایر مراکز آموزشی را نیز مجبور بهتعطیلی کرده است. این تعطیلیهای گسترده علاوه بر دانشآموزان، کارآموزان و هنرجویان باعث خانهنشینی بسیاری از مدرسان و معلمان شد و بحران معیشتی قابل توجهی را برای آنان بهارمغان آورد. از سوی دیگر لغو مکرر کلاسها مراکز آموزشی متعددی را در سراسر کشور با مشکلات جدی اقتصادی و خطر ورشکستگی مواجه کرده است. اینوضعیت علاوهبر آسیبهای معیشتی وارد بر فعالان حوزه آموزش کل نظام آموزش کشور را درمعرض مخاطره قرار داده و آن را بهبنبست کامل کشانده است. بهگفته کارشناسان تبعات بلندمدت این بنبست آموزشی در آینده نمایان خواهد شد.
صنایع بزرگ بر مدار ویرانی
جنگ اخیر صنایع و شرکتهای بزرگ کشور را با فروپاشی و تعدیل نیروی گسترده مواجه کرده است. دادههای غیررسمی نشان میدهد که علاوهبر واحدهای تولیدی و صنعتی مراکز تجاری و خدماتی نیز بهشدت نیروهای خود را تعدیل کردند. برای مثال دیجیکالا اعلام کرد که ۲۰۰نفر از نیروهای خود را تعدیل کرده است. درحالیکه خبرهایی از تعدیل گروهی در واحدهای فولادی منتشر شد مدیرعامل فولاد مبارکه در ۲۲فروردین۱۴۰۵ و روابط عمومی فولاد خوزستان در ۲۳فروردین همان ماه این شایعات را تکذیب کرده و بر مدیریت شرایط بدون تعدیل نیرو تاکید کردند. با این حال اخباری مبنی بر وضعیت نامساعد کارکنان پتروشیمیها ازجمله اعزام اجباری بهمرخصی نامشخص بهگوش میرسد. اینتعدیلها نگرانیهایی را برای دوگروه اصلی ایجاد کرده است. کارگران ساده که بهسرعت حذف شده و نامشخص است چه زمانی بهبازار کار بازمیگردند و نیروهای حرفهای که موج مهاجرتهای ناخواسته را تشدید میکنند. در همین راستا محمود نجفیعرب، رییس اتاق بازرگانی تهران بر لزوم پرهیز بنگاهها از تعدیل نیرو در شرایط بحران تاکید کرد و گفت: شرکتهای بزرگ با اتکا بهمنابع خود نباید بهبهانه حفظ سازمان نان کارگران را ببرند.
زنجیره بحران
گستردگی مشاغل آسیبدیده در جنگ آنقدر زیاد است که صرفا نمیتوان با یکیا دو گزارش این بحران عمیق را بازگو کرد. لیست مشاغل آنقدر بلند است که اگر برای هر کدام مطلب بنویسیم با بحران کاغذ مواجه خواهیم شد. رستورانها، رسانهها، شرکتهای خصوصی و نیمهخصوصی، بازارهای مختلف و صنوف گوناگون طی ۴۰روز جنگ در آستانه فروپاشی قرار گرفتند. اگر سری بهشعب نمایندگیهای بیمه و وزارت کار بزنید صفهای شلوغی را مشاهده میکنید که همگی برای دریافت بیمه بیکاری در راهروهای ادارات تردد میکنند. فرقی ندارد چه یکسال سابقه کار داشته باشید یا ۲۰سال پیام تعدیل آغاز دوران سختی است. جنگ اخیر بیش از آنکه برای طرفین درگیری خسارتآور باشد مردم ایران را بهدرد آورده است. در چنین وضعیتی دولت و تصمیمگیران حکومتی همواره اعلام میکنند که آماده جبران خسارت هستند و نمیگذارند سیل بحرانهای اجتماعی کشور را درنوردد اما پرسش اصلی این است که باوجود کسری بودجه، تحریم، تورم، انباشت بدهی و نبود درآمد کافی برای کشور چگونه قرار است این بحران مهار و این سیل بیپایان بدبختیها متوقف شود؟
