امنیت غذایی جهان در لبه پرتگاه

جهان صنعت- با تشدید درگیری‌های نظامی در خاورمیانه و اختلالات ایجادشده در تنگه هرمز کارشناسان و تحلیلگران بسیاری درخصوص پیامدهای این اتفاق در بخش‌های مختلف هشدار داده‌اند به نحوی که سازمان فائو در جدیدترین گزارش خود به تبعات بلندمدت این موضوع برای بخش کشاورزی جهان پرداخته است.

ماکسیمو توررو، اقتصاددان ارشد سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد(فائو) هشدار داد که اختلال مداوم در کریدور تجاری تنگه هرمز یکی از شدیدترین شوک‌ها را به جریان جهانی کالا در سال‌‌های اخیر وارد می‌‌کند و پیامدهای قابل‌توجهی برای «امنیت غذایی، تولید کشاورزی و بازارهای جهانی» خواهد داشت.

شریان حیاتی برای تجارت جهانی

توررو در نشست خبری روزانه سازمان ملل متحد تاکید کرد که ترافیک نفتکش‌‌ها از طریق تنگه هرمز ظرف چند روز پس از تشدید تنش‌ها بیش از ۹۰‌درصد کاهش یافته است. این در شرایطی است که این شریان حیاتی برای تجارت جهانی معمولا روزانه حدود ۲۰‌میلیون بشکه نفت (تقریبا ۳۵‌درصد از جریان نفت خام جهانی) را در کنار یک‌پنجم گاز طبیعی مایع(LNG) جهانی و تا ۳۰‌درصد از کودهای شیمیایی تجارت‌شده بین‌المللی منتقل می‌کند.

این نماینده سازمان فائو گفت: «این فقط یک شوک انرژی نیست. این یک شوک سیستماتیک است که سیستم‌‌های غذایی را در سطح جهان تحت‌تاثیر قرار می‌‌دهد.» او تاکید کرد که منطقه خلیج‌فارس تقریبا نیمی از تجارت جهانی گوگرد را به خود اختصاص داده است، یک نهاده حیاتی که برای تولید اسید سولفوریک جهت فرآوری سنگ فسفات و تبدیل آن به کود استفاده می‌‌شود. بنابراین اختلال در عرضه گوگرد، تولید جهانی کودهای فسفات، از جمله در کشورهای تولیدکننده اصلی را با خطر شکست مواجه می‌کند.

محدودیت‌های کشتیرانی با افزایش هزینه‌های بیمه نیز تشدید شده است. پس از گسترش مناطق پرخطر در اوایل ماه مارس، حق بیمه خطر جنگ از ۲۵/‏۰‌درصد به ۱۰‌درصد ارزش کشتی افزایش یافت و پوشش بیمه اکنون هر هفت روز یکبار تنظیم مجدد می‌‌شود. توررو هشدار داد که حتی در صورت کاهش تنش، بازگشت به شرایط عادی کشتیرانی ممکن است ماه‌‌ها طول بکشد.

هزینه‌های بالاتر برای کشاورزان

این اقتصاددان ارشد سازمان فائو همچنین خاطرنشان کرد که این اختلالات در حال حاضر به هزینه‌های بالاتر برای کشاورزان در سراسر جهان منجر شده است. قیمت کود به شدت افزایش داشته به طوری که اوره گرانول خاورمیانه در هفته اول مارس ۱۹‌درصد افزایش یافته در حالی که قیمت اوره مصر ۲۸‌درصد افزایش داشته است.

با توجه به اینکه گاز طبیعی ماده اولیه کودهای نیتروژنی است، انتظار می‌‌رود افزایش قیمت انرژی فشار رو به رشد بر هزینه‌های کود را حفظ کند. پیش‌بینی‌های فائو نشان می‌‌دهد که در صورت ادامه بحران قیمت جهانی کود می‌تواند در نیمه اول سال۲۰۲۶ به طور متوسط ‌۱۵ تا ۲۰‌درصد افزایش یابد.

شوک هزینه ۲گانه

توررو گفت: «کشاورزان با شوک هزینه دوگانه‌ای روبه‌رو هستند؛ به این معنا که آنها در کنار افزایش هزینه‌های سوخت، کودهای گران ‌تری دارند که بر کل زنجیره ارزش کشاورزی، از جمله آبیاری و حمل‌ونقل، تاثیر می‌گذارد.» وی افزود: در پاسخ، بسیاری از تولیدکنندگان احتمالا مصرف کود را کاهش می‌‌دهند یا به سمت محصولات با نهاده کمتر روی می‌‌آورند.

بنابر این گزارش از آنجایی که مصرف کود از یک واکنش غیرخطی در عملکرد پیروی می‌کند، حتی کاهش اندک نیز می‌‌تواند منجر به کاهش نامتناسب و زیاد در عملکرد محصولات کشاورزی شود به ویژه در مناطقی که میزان مصرف پایه در حال حاضر پایین است.

عواقب تنش‌ها در بلندمدت

بنابر این گزارش کارشناسان و تحلیلگران بر این باورند که مدت زمان اختلال در تنگه هرمز تعیین‌کننده خواهد بود به عبارت دیگر مدت زمان بحران، میزان تاثیر جهانی آن را تعیین خواهد کرد. سازمان فائو معتقد است در صورت اختلال کوتاه‌مدت تا یک ماه، انتظار می‌‌رود تاثیرات مهار شوند. ذخایر جهانی غذا در حال حاضر کافی است و بازارها می‌‌توانند تقریبا ظرف سه ماه به ثبات برسند. در حال حاضر شاخص قیمت مواد غذایی فائو حدود ۲۱‌درصد کمتر از اوج خود در مارس۲۰۲۲ است.

با این وجود اگر این اختلال به مدت سه ماه یا بیشتر ادامه یابد، خطرات به طور قابل‌توجهی افزایش می‌‌یابد و بر تصمیمات جهانی کاشت برای سال ۲۰۲۶ و پس از آن تاثیر می‌گذارد. همچنین سازمان فائو در سناریوی اختلال میان‌مدت، کاهش بازده محصولات کشاورزی با نیاز شدید به کود مانند گندم، برنج و ذرت، جایگزینی محصولات با محصولات تثبیت‌کننده نیتروژن مانند سویا و افزایش رقابت از سوی تولید سوخت‌‌های زیستی را پیش‌بینی می‌‌کند زیرا افزایش قیمت نفت تقاضا برای خوراک کشاورزی را افزایش می‌‌دهد.

لیست آسیب‌پذیرترین کشورها

توررو همچنین تاکید دارد که اثرات این بحران بسته به چرخه‌های کشت و وابستگی به واردات متفاوت خواهد بود. به گزارش بازار، کشورهایی که در حال حاضر آسیب‌پذیرترین کشورها هستند عبارتند از: سریلانکا؛ جایی که برداشت برنج ماها در حال انجام است. بنگلادش در حال حاضر در فصل بحرانی برنج بورو قرار دارد. هند با کاهش تولید کود داخلی مواجه است، مصر به دلیل وابستگی شدید به واردات گندم، به شدت آسیب‌پذیر است. سودان در حال حاضر با ناامنی غذایی حاد مواجه است و همچنین در کشورهای جنوب صحرای آفریقا، سومالی، کنیا، تانزانیا و موزامبیک به دلیل وابستگی زیاد به واردات کود به‌ویژه در معرض خطر هستند. از سوی دیگر صادرکنندگان عمده کشاورزی مانند برزیل نیز ممکن است با تاثیرات تولیدی مواجه شوند و این تاثیرات بالقوه به بازارهای جهانی سرایت خواهد کرد.

توررو همچنین به دو ریسک ثانویه حیاتی اشاره کرد: اول اینکه کاهش احتمالی جریان درآمد از اقتصادهای خلیج‌فارس می‌‌تواند میلیون‌ها خانوار در کشورهای در حال توسعه را که به حواله‌های کارگران وابسته هستند تحت‌تاثیر قرار دهد و از سوی دیگر محدودیت‌‌های صادراتی می‌‌تواند عرضه جهانی را بیش از پیش محدود کرده و نوسانات قیمت را تشدید کند.

خواسته سازمان فائو

سازمان فائو در حالی خواستار اقدام فوری و هماهنگ بین‌المللی برای بحران پیش‌آمده شده که پیشنهاد می‌دهد در کوتاه‌مدت ایجاد کریدورهای تجاری جایگزین، ارائه حمایت مالی اضطراری به کشورهای وابسته به واردات و اطمینان از دسترسی کشاورزان به اعتبار بسیار مهم است.

در میان‌مدت کشورها باید منابع واردات کود را متنوع، ذخایر منطقه‌ای را تقویت کرده و از محدودیت‌‌های صادراتی اجتناب کنند. از سوی دیگر در درازمدت، فائو سرمایه‌گذاری در کشاورزی پایدار و کارآمد از نظر نهاده‌‌ها، گسترش فناوری‌های جایگزین کود مانند آمونیاک سبز و در نظر گرفتن سیستم‌‌های غذایی به‌عنوان زیرساخت‌های استراتژیک را توصیه می‌کند.

تاثیر تنگه هرمز بر زنجیره خلق ارزش جهانی

وحید شقاقی‌شهری*- تنگه هرمز جدا از اهمیت آن در حوزه انرژی، در زمینه محصولات پتروشیمی و شیمیایی نیز جایگاه بسیار مهمی دارد. کشورهایی که در حاشیه جنوبی خلیج‌فارس قرار دارند علاوه بر صادرات نفت خام، در حوزه صادرات محصولات پتروشیمی نیز فعال هستند. این محصولات حدود ۳۰ تا ۴۰ قلم از کالاهای کلیدی را پشتیبانی می‌کنند؛ از کود و اوره گرفته تا بسیاری از کالاهایی که در سراسر جهان تولید می‌شوند. در واقع ریشه و ماده اولیه یا واسطه بسیاری از این تولیدات، محصولات پتروشیمی است.

اگر به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس نگاهی بیندازیم، می‌بینیم که در کنار صادرات نفت خام، طی سال‌های گذشته توسعه گسترده‌ای در تولید محصولات پتروشیمی داشته‌اند، از جمله در قطر، امارات، عربستان، ایران و سایر کشورهای این منطقه بنابراین مساله صرفا محدود به نفت خام و قیمت آن یا حتی گاز نیست بلکه محصولات پتروشیمی نیز نقش اساسی در تولید بسیاری از کالاهای جهانی دارند. طبیعتا زمانی که ذخایر انبارها کاهش پیدا کند، اثرات این موضوع به‌تدریج نمایان می‌شود. در حال حاضر جهان بیشتر اثرات این مساله را در حوزه نفت، بنزین و گاز مشاهده می‌کند اما با خالی شدن انبارها در کشورهای مختلف پیامدهای افزایش قیمت محصولات پتروشیمی یا کمبود مواد اولیه خود را نشان خواهد داد. معمولا اثرات چنین بحران‌هایی حداقل سه ماه زمان می‌برد تا به‌طور کامل آشکار شود چراکه این محصولات ابتدا صادر، سپس ذخیره و طی چند ماه مصرف می‌شوند.با تخلیه انبارها و در صورت عدم جایگزینی، اختلال در تامین مواد اولیه و واسطه‌ای پتروشیمی به‌وضوح در زنجیره تولید جهانی نمایان خواهد شد. محصولات پتروشیمی، مواد اولیه بسیاری از کالاهایی هستند که در زندگی روزمره با آنها سروکار داریم؛ از کود اوره گرفته تا انواع محصولات پلاستیکی. بررسی‌ها نشان می‌دهد که حداقل ۲۰ تا ۳۰ قلم کالای کلیدی در جهان به‌طور مستقیم به این محصولات وابسته‌اند و بسیاری دیگر نیز وابستگی غیرمستقیم دارند. هرچه اختلال در تنگه هرمز طولانی‌تر شود، اثرات آن بر اقتصاد جهانی نیز شدیدتر خواهد بود. باید منتظر ماند و دید که سرنوشت این درگیری چگونه رقم خواهد خورد.

در عین حال در داخل کشور نیز شاهد پیامدهایی هستیم. ایران یکی از صادرکنندگان مهم محصولات پتروشیمی در جهان بوده و طبق گزارش‌هایی که روز گذشته منتشر شده، برخی پالایشگاه‌ها و مجتمع‌های پتروشیمی، از جمله در ماهشهر هدف حمله قرار گرفته‌اند. این موضوع نه‌تنها تامین نیاز داخلی را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد بلکه درآمدهای ارزی کشور را نیز کاهش خواهد داد. از سوی دیگر کشورهایی که خریدار محصولات پتروشیمی ایران بوده‌اند نیز تحت فشار قرار می‌گیرند.

اگر ایران را در کنار کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس در نظر بگیریم، می‌بینیم که این کشورها طی سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری‌های عظیمی در حوزه تبدیل نفت خام به محصولات پتروشیمی انجام داده‌اند. در نتیجه وابستگی قابل‌توجهی از سوی کشورهای مختلف جهان به این محصولات شکل گرفته است. اختلالی که ایجادشده، در مرحله اول خود را در حوزه نفت، گاز و بنزین نشان داد اما مهم‌تر از همه، در مرحله بعدی به محصولات پتروشیمی مربوط می‌شود؛ محصولاتی که مواد اولیه و واسطه بسیاری از کالاهایی هستند که در زندگی روزمره در سراسر جهان تولید می‌شوند. با خالی شدن تدریجی انبارها، اثرات این بحران با یک وقفه زمانی سه تا شش‌ماهه در سطح جهانی نمایان خواهد شد.

ادامه این روند هم برای کشور ما خسارت‌بار است و هم برای اقتصاد جهانی. این بحران نه‌تنها تولیدات جهانی را مختل می‌کند بلکه می‌تواند موجب افزایش شدید قیمت‌ها و تشدید تورم در سطح بین‌المللی شود. نکته مهم این است که اگرچه برخی کشورها مانند آمریکا به دلیل تولید داخلی نفت و محصولات پتروشیمی هزینه کمتری متحمل می‌شوند اما بسیاری از کشورهای دیگر به‌ویژه در آسیای جنوب شرقی و اروپا، وابستگی شدیدی به این محصولات دارند. بنابراین هزینه‌های این بحران عملا به کل جهان منتقل می‌شود.

آیا این وضعیت بر مواد غذایی نیز تاثیر خواهد داشت؟ باید گفت بله. بسیاری از نهاده‌های تولید محصولات کشاورزی، از جمله کودهای شیمیایی، سموم و اوره و مشتقات آن به محصولات پتروشیمی وابسته هستند. بنابراین اختلال در این حوزه می‌تواند به کاهش تولید و افزایش قیمت مواد غذایی در سطح جهانی منجر شود. البته این اثرات نیز با یک وقفه زمانی ظاهر خواهند شد چراکه بازار نفت سریع‌تر واکنش نشان می‌دهد اما تولیدات کشاورزی و صنعتی به زمان بیشتری برای بروز اثرات نیاز دارند.

در نهایت امید است که یک توافق صلح پایدار شکل بگیرد تا هم از تشدید خسارات جلوگیری و هم امکان بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده، از جمله در حوزه پتروشیمی، فولاد و سایر بخش‌های کلیدی اقتصاد فراهم شود. چنین روندی می‌تواند به بازگشت آرامش به اقتصاد ایران و حتی اقتصاد جهانی کمک کند.

* کارشناس مسائل اقتصادی