از ادامه حملات آمریکا تا رونمایی ایران از مسیر تازه
جهان صنعت – قریب بهیک ماه از مهلت ۶۰روزهای که درپی امضای یادداشت تفاهم اسلامآباد میان ایران و آمریکا تعیین شده بود میگذرد و درحالیکه در این چند هفته نخست درعمل تنها یک دور مذاکره میان ایران و آمریکا بهمیزبانی سوییس و با میانجیگری طرفهای پاکستانی و قطری انجام شده از روزهای پایانی هفته گذشته درپی حملات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی بهچند شناور عبوری از تنگه هرمز و متعاقبا واکنش نامتناسب، شدید و ادامهدار نیروهای مسلح ایالات متحده برخی ناظران از احتمال فروپاشی کامل تفاهم اسلامآباد و مذاکرات ایران و آمریکا سخن میگویند؛ سخنی که اگرچه مخالفان سرسختی نیز دارد اما اگر درنهایت صدق و صحتش بهاثبات برسد عملا بهمعنای شعلهورشدن مجدد آتش جنگ میان ایران و آمریکاست؛ تحولی که احتمالا بیش از همه موجب خرسندی اسرائیلیها خواهد شد و در نتیجه کاملا قابل انتظار است که نیروهای مسلح اسرائیلی نیز بهجنگ احتمالی پیشرو بپیوندند و حتی شدیدتر از آمریکاییها خاک ایران را هدف حملات نظامی قرار دهند. هرچند کماکان مخالفان این دیدگاه در اکثریت قرار دارند؛ طیفی از ناظران که معتقدند تشدید سطح تنش که تقریبا از میانه تیرماه جاری آغاز شد و حالا در میانه هفته جاری کماکان نیز ادامه دارد، باتوجهبه نیاز مبرم هردوطرف اصلی این جنگ بهبازگرداندن آرامش بهمنطقه و مدیریت روابط پرتنشی که با یکدیگر دارند دیری نخواهد پایید و تلاشهای دیپلماتیک پشت پرده ایران و آمریکا و البته میانجیهای پاکستانی، قطری و دیگر بازیگران ثالثی که در این راسا نقشآفرینی میکنند درنهایت بار دیگر آرامش نسبی را در روابط پرتنش تهران و واشنگتن حاکم کرده و دیپلماتهای ایرانی و آمریکایی را بار دیگر بهسوی مذاکره سوق خواهد داد.
از اعتراف سنتکام بهحملات اخیر تا واکنش تهران بهنقض تفاهمنامه
آنچه اما در شرایط کنونی شاهدیم چندان قرابت و شباهتی بهاین تصویر ندارد. بر این اساس درحالیکه ترامپ مدعی است که تردد کشتیها در تنگه هرمز در جریان است فرماندهی مرکزی آمریکا در ادعایی متناقض اعلام کرده نیروهای آمریکایی دور جدیدی از تجاوزات نظامی خود علیه ایران را با هدف آنچه کاهش توان ایران برای اعمال کنترل بر تنگه هرمز توصیف شده، انجام دادند. فرماندهی مرکزی آمریکا(سنتکام) در ادامه نقض تفاهمنامه ایران و آمریکا و آتشبس در بیانیهای اعلام کرد: نیروهای این فرماندهی ساعت۵ بعدازظهر بهوقت شرق آمریکا دور جدیدی از حملات علیه ایران را آغاز کردند. سنتکام البته کماکان مدعی است که حملات بهنسبت شدید نیروهای مسلح آمریکا بهنقاطی از خاک ایران با هدف کاهش توان ایران برای حمله بهکشتیها در تنگه هرمز انجام شده است. وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران اما باوری دیگر دارد و نهتنها حملات آمریکا علیه ایران طی ۲۴ساعت گذشته را بهشدت محکوم و آن را نقض آشکار اصول بنیادین منشور ملل متحد بهویژه بند۴ ماده۲ و تهدیدی جدی علیه صلح و امنیت بینالمللی ارزیابی کرده بلکه در عین حال با یادآوری اینکه «تنها ۲۵روز از امضای تفاهم خاتمه جنگ گذشته است»، تاکید کرده «آمریکا تقریبا همه اجزای این توافق را نقض کرده و با حمله بهزیرساختهای حملونقل ایران، قایقهای ماهیگیری، لنجهای حمل بار، تاسیسات و ساختمانهای هواشناسی، مرتکب جنایات جنگی شده است.»
این بیانیه با تاکید بر اینکه ارتش ایالات متحده با مداخله آشکار در فرآیند اجرای ترتیبات لازم در تنگه هرمز توسط ایران موجب بازگشت ناامنی در تنگه هرمز و اخلال در کشتیرانی تجاری بینالمللی شده، هشدار داده که کاخ سفید بهدلیل استفاده از قلمرو و امکانات کشورهای واقع در حاشیه جنوبی خلیجفارس برای تدارک تجاوز نظامی علیه ایران عملا این کشورها را بهعرصه جنگ غیرقانونی و جنایتکارانه خود علیه ملت ایران تبدیل کرده است. دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی با تکذیب آنچه رییسجمهور آمریکا درباره نتیجه مذاکرات ابتدای هفته جاری در مسقط ادعا کرد، تاکید کرده که مذاکرات روز شنبه ایران و عمان اساسا متمرکز بر ترتیبات اداره تنگه هرمز و مسیرهای تردد بود. هرچند وزارت خارجه ایران نیز اذعان کرده که این مذاکرات بهنتیجه روشنی نرسیده اما اصرار دارد که فشارهای پیدا و پنهان آمریکا بر عمان، مانع از حصول نتیجه درباره آن شد.
واکنشهای جهانی بهتشدید سطح تنش در تنگههرمز
در شرایطی که تشدید سطح تنش در تنگه هرمز و حملات متقابل ایران و آمریکا بهیکدیگر که از روزهای پایانی هفته گذشته آغاز شد و پس از نزدیک شدن طرفین بهتفاهمی دوباره و بازگشت آرامش نسبی بهمنطقه در واپسین روز هفتهای که گذشت اما شاهد آن بودیم که با آغاز هفته تازه بار دیگر امواج حملات متقابل تهران و واشنگتن بهیکدیگر سطح تنش را بار دیگر بالا برد و حالا ناظران بینالمللی نیز با ابراز نگرانی درباره تحولات این چند روز اعلام موضع کرده و خواستار خوشتنداری طرفین شدند. در این میان البته کایا کالاس در قامت مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در حالی خواستار بازگشایی تنگه هرمز شد و تاکید کرد که آزادی دریانوردی باید رعایت شده و نباید هیچگونه عوارضی از تنگه هرمز دریافت شود که عدم اشاره او بهحملات گسترده آمریکاییها بهنقاطی از خاک ایران و تاثیر این حملات در برهمخوردن آرامش نسبی هفتههای گذشته موجب شگفتی تهران شده و نشان داده که این مقام ارشد اروپایی قادر بهمواجهه و تحلیل منطقی تحولات بدون جانبداری از آمریکا بهعنوان متحد سنتی خود نیست. کالاس که پیش از ورود بهنشست شورای وزیران خارجه اروپایی در بروکسل در این رابطه با خبرنگاران گفتوگو میکرد، تاکید کرد که موضوع و محور اصلی بحث وزیران خارجه اروپایی در این نشست نیز گفتوگو درباره پیامهایی است که بهنحوی زمینهساز باز ماندن تنگه هرمز شوند.
همزمان با این اظهارات یکجانبه مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا اما اقدام دولت بریتانیا در قرار دادن نام بریتانیا سپاه پاسداران را در «فهرست گروههای ممنوعه» نیز نشان داد که اروپاییها بیش از پیش از تهران دور شده و بهسمت مواضع واشنگتن گرایش دارند؛ اقدامی که عملا بهاین معنی است که از این پس «دعوت بهحمایت از این گروهها، یا ابراز نظر و عقیدهای که حامی آنها باشد»، «کمک بهآنها در انجام فعالیتهای مرتبط با بریتانیا یا اقدام بهرفتاری که احتمالا کمک مادی موثری بهآنها تلقی شود» و همچنین «پذیرش یا نگهداری هرگونه منفعت مادی که از سوی آنها یا بهنمایندگی از آنها ارائه شده باشد»، جرم تلقی میشود.
همزمان با این مواضع جانبدارانه مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و دولت بریتانیا، دبیرکل سازمان ملل نیز در ارتباط با تشدید سطح تنش در روابط ایران و آمریکا اظهارنظر کرد و خواستار آن شد که طرفین در اسرعوقت مذاکرات را از سر بگیرند و مسائل حلنشده را از طریق دیپلماسی حلوفصل کنند. آنتونیو گوترش همزمان در پیامی که از طریق حساب کاربری شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس(توئیتر) منتشر کرد، نوشت: «بازگشت بهخصومتهای گسترده در منطقه عواقب فاجعهباری برای مردم آن خواهد داشت.» همچنین لین جیان در قامت سخنگوی وزارت امور خارجه چین امروز در سخنانی خواستار تردد «آزاد» و «ایمن» از مسیر تنگه هرمز شد و تاکید کرد که بازگشت آرامش بهتنگه هرمز، بهنفع تمامی طرفهاست. نکته حائز اهمیت در موضعگیری این دیپلمات ارشد چینی این است که او نیز همسو با مقامهای ارشد آمریکایی و اروپایی تاکید دارد که «تنگه هرمز یک آبراه بینالمللی برای کشتیرانی است.»
رونمایی تهران از «کریدور امن هرمز»
همزمان با این تحولات، سفارت جمهوری اسلامی ایران در لندن نیز اقدام بهایجاد یک کریدور موقت دریایی امن در تنگه هرمز و اطلاعرسانی رسمی آن بهسازمان بینالمللی دریانوردی(آیمو) کرد و در عین حال هشدار داد که آمریکا با نقض تفاهم خاتمه جنگ و سوق دادن کشتیها بهیک مسیر موازی خطرناک، امنیت این آبراه راهبردی را تهدید میکند. بنابر اعلام جمهوری اسلامی، «این مسیر نهتنها از نظر حقوقی محل تردید است بلکه ناامن، غیرقابل اتکا و مستعد بروز حادثه است.» سفارت جمهوری اسلامی ایران در لندن با تاکید بر اینکه «امنیت مسیری دوطرفه است»، خواستار بازنگری در مواضع کسانی شد که بهباور تهران، «زمینهساز این وضعیت مخاطرهآمیز شدهاند.»
واکنش بقائی به تحولات روزهای گذشته در تنگه هرمز
همزمان با این تحولات اما اسماعیل بقائی نیز با حضور در نشست مطبوعاتی هفتگی خود در قامت سخنگوی دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران، ضمن اظهارنظر صریح درباره آخرین وضعیت تنگه هرمز و تحولاتی که طی روزهای گذشته شاهد بودیم، مواضع تهران را در ارتباط با این تحولات تشریح کرد. وی که باور دارد «آمریکا تفاهم اسلامآباد را وارد مرحله بحران کرده است»، بهدفعات تاکید کرد که ایران، آغازگر نقض تعهدات نبوده است. سخنگوی وزارت امور خارجه با تاکید بر اینکه «ایران بر اصل «تعهد در برابر تعهد» پایبند است و تا زمانی که طرف مقابل بهتعهدات خود عمل کند، بهتعهداتش پایبند خواهد ماند»، هشدار داد که ایران «در برابر ادامه نقض تعهدات از سوی آمریکا، اجرای تعهدات خود را نیز متوقف خواهد کرد.»
بقائی در تحلیل آینده تفاهمنامه اسلامآباد باتوجه بهمجموعه تحولات یک هفته اخیر گفت: «اینکه این تفاهم وارد مرحله بحران شده، تردیدی نیست اما باید این نکته را در نظر داشته باشیم که جمهوری اسلامی ایران هیچگاه پیشقدم در نقض تعهدات خود نبوده است.» او گفت: «اگر ۱۴ بند یادداشت تفاهم و اجزای مختلف آن را در نظر بگیریم، آمریکاییها در همین مدت کوتاه بهنوعی آن را مثله کردند.» او با تاکید بر موضع اصولی تهران در راستای اصلی «تعهد در برابر تعهد» گفت: «مادامی که طرف مقابل بهتعهدات خود پایبند باشد، ما نیز تعهدات خود را اجرا خواهیم کرد. در عمل نیز نشان دادیم که هر جا طرف مقابل تعهدات خود را نقض کرد، ما نیز تعهدات خود را اجرا نکردیم.»
همزمان در حالی که دونالد ترامپ بهتازگی مدعی شد که ایرانیها در مسقط بههمهچیز، ازجمله درباره موضوع هستهای و تنگه هرمز رضایت دادند اما دوساعت بعد بهکشتیها حمله کردند، اسماعیل بقائی این اظهارات رییسجمهور آمریکا را مصداق «دروغگویی» و «بخشی از الگوی رفتاری هیات حاکمه آمریکا» توصیف کرد و با ابراز تاسف از اینکه بهباور او، آمریکا بهاین دروغها «اعتیاد» پیدا کرده، رفتار و کردار اروپاییها را نیز مورد انتقاد شدید قرار داد. بقائی که معتقد است «کشورهای اروپایی اصرار دارند که واقعیتها را وارونه ببینند»، بیانیه سه کشور اروپایی را مطلقا فاقد وجاهت ارزیابی کرد و گفت: «کشورهای اروپایی حتما میتوانستند و هنوز هم میتوانند نقش سازنده و مسوولانهای در قبال تحولات منطقه ما ایفا کنند اما ظاهرا بهدلیل عادت بهخضوع دربرابر آمریکا، چنین بنایی ندارند.» او که معتقد است این شیوه صدور بیانیه ازسوی اروپایی، نه کمکی بهحلوفصل موضوع خواهد کرد و نه کمکی بهارتقای جایگاه اروپا، گفت: «ما بههیچ کشور منطقه حمله نکردهایم و حمله نخواهیم کرد. واقعا باید واژهها را دقیق شناخت و دقیق استفاده کرد. ضربات دفاعی جمهوری اسلامی ایران صرفا علیه پایگاهها، امکانات و مواضعی است که توسط آمریکا برای حمله بهایران مورداستفاده قرار میگیرد، از جمله امکانات لجستیکی و پشتیبانی آن. ما بارها از کشورهای منطقه خواستهایم و خواهش کردهایم که براساس تعهدات خود طبق حقوق بینالملل، اجازه ندهند آمریکا و رژیم صهیونیستی از قلمرو، امکانات و خاک آنان برای طراحی، تدارک و اجرای اقدامات تجاوزکارانه علیه ایران استفاده کنند. این یک درخواست دائمی است؛ هم برمبنای اصل حسن همجواری و هم براساس اصول پذیرفتهشده حقوق بینالملل. این یک تعهد است از جانب کشورهای منطقه.» بقائی تصریح کرد: «ادعایی که درباره اسکورت کشتیهای تجاری مطرح میکنند، موید اصرار آمریکا بر تداوم ناامنی در منطقه است.»
سخنگوی وزارت امور خارجه در پاسخ بهاین پرسش که «آیا واقعا امید بهحل مسائل از طریق دیپلماسی و بهدور از جنگ دارید یا خیر؟» گفت: تحولات بسیار سیال و سریع است و ما نمیتوانیم در یک نقطه زمانی متوقف بمانیم. هنر حکمرانی این است که با توجه بهشرایط و حوادثی که رخ میدهد، بهترین ابزار، بهترین امکان و بهترین شیوه را برای تامین منافع و مصالح عالیه کشور پیدا کند. ما هر جا که لازم باشد، از ابزار نظامی برای دفاع از منافع خود استفاده میکنیم و هرجا که اقتضا کند، هر جا که مصالح کشور ایجاب کند، از ابزار دیپلماسی استفاده خواهیم کرد.
هشدار بقائی نسبتبه بازیهای روانی واشنگتن در جریان مذاکرات
بقائی که ادعای درخواست مذاکره ازسوی ایران را «بازی روانی» توصیف کرد، همچنین در بخش دیگری از سخنانش در این نشست مطبوعاتی یادآور شد: «بازیای که طرفهای مقابل انجام میدهند و مظلومنماییهایی که صورت میدهند، ازجمله اینکه از ملت ایران گلایه میکنند که در تجمعات و مراسم تشییع، خواستار خونخواهی شدهاند، نوعی وقاحت بسیار آشکار است. شهروندان ایرانی، رهبران ایرانی و بزرگان ایرانی را ترور کردهاند و بهآن افتخار میکنند و الان خود را در جایگاه قربانی و مظلوم قرار میدهند. این قطعا بخشی از یک بازی روانی و جنگ روانی بسیار روشن است که هیچکس قرار نیست فریب این بازیها را بخورد.» بقائی که «مشکل تنگه هرمز» را «مداخله آمریکا» و «کارشکنی در اجرای بند ۵ یادداشت تفاهم اسلامآباد» میداند، تصریح کرد: «در متن یادداشت تفاهم بهصراحت آمده که ایران با همکاری و مشورت با عمان، بهعنوان دولت دیگر ساحلی تنگه هرمز، تدابیر لازم را برای اداره آتی تنگه و کشتیرانی اتخاذ خواهد کرد. این، حرمتگذاری بهسیادت عمان بهعنوان دولت ساحلی تنگه است. اتفاقا انتظار ما از دوستان عمانی این بود که همکاری لازم را داشته باشند بهدلیل صیانت از امنیت ملی و حاکمیت ملی هر دو کشور ساحلی تنگه.»
پافشاری تهران بر دیپلماسی تعطیلیناپذیر
سخنگوی وزارت خارجه ایران بهرغم تمامی این صحبتها اما در بخش پایانی سخنانش در این نشست مطبوعاتی تاکید کرد که «دیپلماسی که بهعنوان یک ابزار و یک اهرم مورد استفاده قرار میگیرد، تعطیلبردار نیست.» او گفت: «ما برای تامین منافع ملی و امنیت ملی خود، از هر ابزار و روشی که لازم باشد استفاده خواهیم کرد.» بقائی با تاکید بر اینکه «کار میانجیها تداوم مساعی جمیله برای جلوگیری از تشدید تنشهاست»، تصریح کرد: «در روزهای اخیر نیز با قطر و عمان که البته جلسهای برگزار کردیم و همچنین پاکستان در ارتباط بودهایم و این تماسها همچنان ادامه دارد.»
