گشایش تنگه روابط تهران – واشنگتن
جهان صنعت – بیش از پنجماه از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران و در حالی که چند روزی است که آرامشی نسبی بر منطقه و بهویژه تنگه هرمز حاکم شده حالا برخی منابع رسانهای از پیشرفت در مذاکرات ایران و عمان بر سر مدیریت تنگه هرمز گزارش داده و ادعا کردهاند که تهران و مسقط به یک چارچوب کلی توافق دست یافتهاند و اگر در روزهای پیشرو طرفین بر سر چند مورد جزئی باقی مانده نیز به تفاهم برسند اخبار رسمی درباره این توافق مخابره خواهد شد.
هرچند تجربه مذاکرات ماهها و البته سالهای گذشته نشان میدهد تنها زمانی میتوان بهواقع از پایان نزاع و توافق ابراز خرسندی کرد که طرفین رسما اعلام کنند که دیگر هیچ مشکلی در مسیر توافق وجود ندارد. بماند که در آن صورت هم باز ممکن است، تحولی ازسوی برخی از بازیگران ثالث هر آنچه مذاکرهکنندگان ساختهاند نابود کنند چنانکه در جریان مذاکرات اسلامآباد نیز شاهد بودیم باوجود آنکه یک یادداشت تفاهم ۱۴بندی به امضای بالاترین مقامهای سیاسی و اجرایی ایران و آمریکا رسید آن تفاهمنامه نتوانست زمینهساز پایان کامل تخاصم و برقراری صلح و آرامش و ثبات در منطقه شود.
ادعاهای رسانهای درباره پیشرفت مذاکرات تنگه هرمز
مجموعه همین تحولات به خوبی نشان میدهد که چرا مساله مدیریت تنگه هرمز و چگونگی عبور و مرور کشتیها از این آبراه راهبردی تا این میزان پیچیده و بغرنج است و حال که با خروج ظاهری ایالاتمتحده از این اختلاف منطقهای میان ایران و عمان، روند مذاکرات بهظاهر سادهتر شده نیز کماکان شاهد مشکلاتی اساسی در مسیر دستیابی تهران و مسقط به توافق جامع و پایدار باشیم. بماند که نهتنها واشنگتن و شخص دونالد ترامپ در روزهای گذشته پیوسته تاکید کردهاند که ایالاتمتحده هرگز از این مذاکرات خارج نشده و در واقع عمانیها، مذاکرهکنندگان نیابتی آمریکا هستند، بلکه حتی برخی از منابع رسانهای نیز بر صحت این ادعا تاکید دارند؛ تا جایی که العربیه به تازگی در یکی از آخرین گزارشهای خود درباره مذاکرات ایران و عمان بر سر مدیریت تنگه هرمز، این مذاکرات را در واقع «مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا» توصیف کرد اما فارغ از اینکه منابع رسانهای و طرفهای درگیر از چه تعابیری برای صحبت درباره این مذاکرات استفاده میکنند آنچه امیدها نسبتبه پایان تنش در این رابطه را افزایش داده این است که هم مقامهای جمهوری اسلامی و ایالاتمتحده و هم البته بسیاری از منابع رسانهای در روزهای گذشته اذعان کردند که مذاکرات در مسیر پیشرفت قرار گرفته است. تا جایی که العربیه در همان گزارشی که بهجای اشاره به عمان بهعنوان یکی از دو طرف اصلی مذاکرات از ایالاتمتحده بهعنوان طرف مذاکراتی جمهوری اسلامی نام برد و ادعا کرد که مذاکرات ایران و عمان در واقع همان مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکاست، مدعی شد که این مذاکرات «وارد مرحله نهایی شده است.» البته این ادعای العربیه در واقع به پشتوانه ادعاهایی است که چندی پیش ازسوی دونالد ترامپ مطرح شد و در واقع این رییسجمهور ایالاتمتحده بود که ابتدا مدعی شد مذاکرات ایران و عمان بر سر مدیریت تنگه هرمز در واقع همان مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکاست. به هر تفیسر العربیه نیز با تاکید بر اینکه مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا وارد مرحله نهایی شده، مدعی شد: تماسهای غیرمستقیم میان واشنگتن و تهران که از طریق میانجیها در جریان است وارد مرحله نهایی شده و در حال حاضر، میانجیگران در حال تدوین سند نهایی مرتبط با بازگشایی تنگه هرمز هستند.
همزمان با انتشار این گزارش العربیه که آشکارا با موضعی توام با خوشبینی نسبتبه سرنوشت مذاکرات تدوین شده خبرگزاری رویترز نیز با نگاهی بهنسبت مثبت از آخرین وضعیت مذاکرات گزارش داده و با تایید ضمنی پیشرفت قابلتوجه در مسیر دستیابی به توافق و حلوفصل اختلافات اساسی تهران و مسقط، مدعی شده که این دو کشور صرفا بر سر میزان دریافت مبلغی تحتعنوان هزینه ترانزیت از کشتیهای عبوری، با یکدیگر اختلافنظر دارند. به نوشته رویترز، ایران خواهان دریافت هزینهای معادل ۵تا۷درصد از ارزش محمولههای عبوری از تنگه هرمز بوده حال آنکه عمان بر هزینهای معادل ۳درصد اصرار دارد.
البته با وجود آنکه این اختلافنظر بهظاهر جزئی به نظر میرسد ممکن است در ادامه منجر به ایجاد اختلالاتی جدی در مسیر دستیابی به توافق نهایی شود. بهویژه آنکه ایران همواره بر دریافت هزینهای تحت عنوان هزینه خدمات در ازای برقراری امنیت منطقه و حفاظت از محیطزیست تاکید کرده و آمریکا پیوسته اعلام کرده که حاضر به پذیرش این درخواست ایران نیست و با دریافت هرگونه هزینه خدماتی ازسوی ایران مخالف است. این درحالی است که دونالد ترامپ در میانه هفته گذشته نیز در اظهاراتی نامتعارف تاکید کرده بود که اگر قرار باشد کسی از تنگه هرمز عوارض دریافت کند آن کشور آمریکا خواهد بود اما این تنها ایالاتمتحده نیست که به دفعات از مخالفت خود با دریافت هرگونه هزینه ازسوی ایران مخالفت کرده؛ همزمان کشورهای حوزه خلیجفارس نیز مواضعی همسو با واشنگتن اتخاذ کرده و تاکید دارند که حتی اگر بنابر پرداخت هزینه باشد نیز این مبالغ باید بهصورت داوطلبانه پرداخت شود. جالب آنکه وال استریت ژورنال در گزارش اخیر خود در این رابطه نهتنها از نهاییشدن توافق بین ایران و عمان خبر داده بلکه در عین حال مدعی شده که بنابر این توافق ایران هیچ هزینه خدماتی دریافت نخواهد کرد.
در شرایطی که دستکم تا زمان نگارش این گزارش در واپسین ساعات غروب جمعه جزئیات بیشتری درمورد دریافت یا عدمدریافت هزینه از کشتیهای عبوری تنگه هرمز تحت توافق احتمالی ایران و آمریکا، بهصورت رسمی منتشر نشده خبرگزاری فارس در گفتوگو با یک منبع آگاه در وزارت امور خارجه ایران، ادعای خبرگزاری رویترز مبنیبر اختلافنظر تهران و مسقط بر سر چگونگی محاسبه هزینه ترانزیت را رد کرده است. این منبع آگاه در وزارت امور خارجه با تاکید بر اینکه چارچوب مذاکرات ایران و عمان در زمینه تنگه هرمز برای پیادهسازی عملی ترتیبات ایرانی برای گذر کشتیها از تنگه هرمز است، گفته بنابر کلیات مطرحشده بناست در یک مدت مشخص، ورودی به تنگه هرمز ازطریق کریدور شمالی تنگه هرمز در نزدیکی ساحل ایران انجام شود و خروجی کشتیها از کریدور جنوبی نزدیک به ساحل عمان باشد و پس از پایان مهلت مشخص عبور کشتیها از هر دو کریدور شمالی و جنوبی متوقف و کلیه ترددها از کریدور میانی اتفاق خواهد افتاد با این تفاوت که ورودی کشتیها با مدیریت ایران و خروجی با مدیریت مشترک ایران و عمان خواهد بود. این مقام آگاه همچنین با تاکید بر اینکه پرداختی کشتیها برای گذر از تنگه هرمز در قالب بهای خدمات مختلف تعیین خواهد شد، گزارش اخیر خبرگزاری رویترز مبنیبر اختلافنظر ایران و عمان درخصوص تعرفه۷ یا ۳درصدی ارزش محموله کشتیهای عبوری از تنگه هرمز را تکذیب کرده و گفته است: دریافتی از کشتیها تابعی از متغیرهای زیاد ازجمله میزان خدماتی است که توان تامین آن را داریم. بهگفته این مقام آگاه در وزارت امور خارجه ایران، بیمه، سوختگیری، بهای محیطزیستی و موارد از این دست جزو خدماتی است که کشتیها باید بهای آن را بپردازند.
خوشبینی استثنایی ترامپ نسبتبه ایران!
اما فارغ از این گمانهزنیهای رسانهای مقامهای ارشد ایرانی و آمریکایی نیز بهویژه در روزهای گذشته با ادبیاتی متفاوت از گذشته و با لحنی توام با خوشبینی درباره آینده تنگه هرمز و فراتر از آن روابط ایران و آمریکا سخن گفتند؛ چنانکه دونالد ترامپ با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی خود موسوم به تروثسوشال تاکید کرد که همهچیز در رابطه با ایران بهطور استثنایی خوب پیش میرود. او که در ادامه از رضایت کامل خود از عملکرد پیت هگست، وزیر جنگ ایالاتمتحده سخن گفت، در ادامه مدعی شد: ایران شکست سختی را از ما متحمل شد تا بتوانیم برای همیشه از دستیابی آن به سلاح هستهای جلوگیری کنیم. دفاع تمامقد ترامپ از عملکرد پیت هگست مشخصا واکنشی بود که گزارش اخیر واشنگتنپست درخصوص نارضایتی شدید او از عملکرد وزیر جنگ آمریکا. واشنگتنپست و برخی از دیگر رسانههای آمریکایی طی روزهای گذشته گزارشهایی را درخصوص کاهش چشمگیر ذخایر تسلیحاتی آمریکا منتشر کرده و مدعی شده بودند که مسوولان وزارت جنگ پیش از آغاز حملات آمریکا به ایران و در جریان این حملات گزارشهایی نادرست درخصوص ذخایر ادوات نظامی و تسلیحاتی و کمبود موشکها و مهمات راهبردی به ترامپ دادند. رییسجمهور ایالاتمتحده نیز با همان ادبیات همیشگی خود رسانههای منتقد را فیکنیوز و جعلی خواند و نوشت: رسانههای جعلی طبق معمول درحال انتشار شایعاتی دروغین و کاملا بیاساس هستند.
اذعان دیپلماتهای ایرانی بهپیشرفت مذاکره با عمانیها
اما فارغ از ادعاهای بیسروته ترامپ گفتوگوهای ایران و عمان بر سر مدیریت تنگه هرمز در حالی ادامه دارد که دیپلماتهای ایرانی نیز در روزهای گذشته اذعان کردهاند که پیشرفت چشمگیری در مسیر این مذاکرات صورت گرفته است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه در روزهای پایانی هفته گذشته باتاکیدبر تداوم مذاکرات ایران و عمان با هدف ساماندهی تردد ایمن کشتیرانی در تنگه هرمز فضای حاکم بر این گفتوگوها را مثبت ارزیابی کرد و گفت: اینمذاکرات بهعنوان گفتوگو میان دو کشور ساحلی تنگه هرمز با تمرکز بر تعیین مسیرهای رفت و برگشت ایمن برای کشتیها در حال پیگیری است؛ مسیری که ضمن تامین حقوق حاکمیتی، ملاحظات امنیت ملی ایران و عمان را نیز مدنظر قرار دهد. او با بیان اینکه گفتوگوها تاکنون در هر دو سطح فنی و سیاسی مثبت ارزیابی میشود، گفت: ایران در تلاش است با همکاری عمان سازوکارهای لازم برای ترتیبات آینده مدیریت تردد کشتیرانی در این گذرگاه راهبردی را تدوین کند و نتایج نهایی این مذاکرات پس از جمعبندی، اطلاعرسانی خواهد شد.
همزمان کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه نیز در گفتوگوی مفصل با ایرنا اعلام کرد: تفاهم ایران و عمان درباره ترتیبات تنگه هرمز در آستانه نهاییشدن است. این دیپلمات ارشد در دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی بر این اساس از نزدیک شدن تفاهم ایران و عمان درباره ترتیبات جدید تردد کشتیهای تجاری در تنگه هرمز به مرحله نهایی خبر داد و درعینحال تاکید کرد که این تفاهم به معنای بازگشایی کامل تنگه هرمز نیست بلکه مدلی جدید و متفاوت از رویه ۶۰ساله گذشته است که بخش قابلتوجهی از مسیر عبوری کشتیها را از آبهای سرزمینی ایران عبور خواهد داد. غریبآبادی درحالی بخش دیگری از این گفتوگوی مطبوعاتی، ادعاهای اخیر ترامپ مبنیبر وجود مذاکرات مستقیم میان تهران و واشنگتن را تکذیب کرد که در ادامه از دریافت پیامهایی ازسوی آمریکا مبنیبر آمادگی واشنگتن برای بازگشت به تعهدات پیشین خبر داد.
میانجیگری منطقهای برای امضای توافق تهران- مسقط و احیای تفاهم اسلامآباد
نکته امیدبخش دیگر در ارتباط با مجموعه این تحولات آن است که میانجیهای منطقهای بهویژه پاکستان و قطر کماکان با تمام توان در تلاشند تا زمینه نهاییشدن توافق تهران-مسقط را فراهم کنند و پس از آن شرایطی را سامان دهد تا ایران و آمریکا بهسوی احیای تفاهمنامه اسلامآباد گام بردارند. چنانکه در همین ۲۴ساعت گذشته و همزمان با ادامه پیشرفت مذاکرات ایران و عمان، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان از حمایت اسلامآباد از توافق تهران-مسقط سخن گفته و وزیر امور خارجه قطر نیز بر لزوم احیا و اجرای تفاهمنامه اسلامآباد تاکید کرده است.
طاهر اندرابی، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان که روز پنجشنبه هفته گذشته در یک نشست مطبوعاتی از تداوم تماسهای نزدیک اسلامآباد با تمامی ذینفعان مرتبط با تحولات منطقهای خبر میداد تاکید کرد که پاکستان از مذاکرات ایران و عمان درباره تنگه هرمز حمایت میکند. او با استناد به رایزنی تلفنی وزیر امور خارجه پاکستان با همتای ایرانی خود و دعوت از عباس عراقچی برای سفر به اسلامآباد تاکید کرد که ما از همه ابتکارات منصفانه برای کمک بهتوقف درگیریها در منطقه حمایت میکنیم. سخنگوی وزارت خارجه پاکستان بر حمایت اسلامآباد از نقش سازنده عمان برای کمک به تنشزدایی و ترویج همزیستی مسالمتآمیز تاکید کرد و گفت: پاکستان امیدوار است که توافق درباره تنگه هرمز راه را برای ازسرگیری مذاکرات فنی میان ایران و آمریکا هموار کند و طرفین به تفاهمنامه اسلامآباد بازگردند.
همزمان محمد بن عبدالرحمن آلثانی، وزیر امور خارجه قطر نیز در جریان دیدار با بدر عبدالعاطی همتای مصری خود که در حاشیه نشست وزیران خارجه کشورهای عربی و اسلامی در امان پایتخت اردن برگزار شد، تاکید کرد که دوحه از همه تلاشهای مربوط به کاهش تنش و دستیابی به توافق فراگیر برای تحقق صلح پایدار حمایت میکند.
وزیر خارجه قطر بر ضرورت پایبندی همه طرفها به گفتوگو و دیپلماسی و اجرای توافقات صورت گرفته در چارچوب یادداشت تفاهم بین آمریکا و جمهوری اسلامی تاکید کرد.
به هرتفسیر در شرایطی که تقریبا هیچیک بازیگران اصلی و فرعی تردیدی ندارند که حل و فصل اختلافات بر سر مدیریت تنگه هرمز و چگونگی عبور و مرور کشتیها از این آبراه راهبردی، نقشی کلیدی و غیرقابلانکار در حل و فصل اختلافات بهمراتب جدیتر ایران و آمریکا ایفا خواهد کرد به نظر میرسد تمامی تلاشها در این مرحله بر این متمرکز شده تا هرچهسریعتر مذاکرات ایران و عمان به سرانجام برسد و این دوکشور ساحلی دوسوی تنگههرمز در سریعترین زمان ممکن به توافقی بر سر چگونگی مدیریت این آبراه راهبردی دست پیدا کنند. توافقی که طبیعتا میتواند راهگشای تحولات مثبت آینده در راستای حلوفصل اختلافات ایران و آمریکا باشد.
