ابزار موثر دیپلماتیک در غیاب میانجیگران
جهان صنعت – سومین حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران با حملاتی گسترده به زیرساختهای دفاعی ایران در جزیره استراتژیک خارک آغاز شد و کماکان نیز در حالی ادامه دارد که احتمالا یکی از مهمترین واکنشهای جمهوری اسلامی به این حملات گسترده، اقدامهایی است که تهران از حدود ۱۰روز پیش در راستای بستن تنگه هرمز در دستورکار خود قرار داده است.
سیدمحسن دهنوی، سخنگوی مجمع تشخیص مصلحت نظام با اشاره به تلاشهایی که در این بازه زمانی در راستای بستن تنگه هرمز انجام گرفته و ظاهرا تا همین جا هم تاثیراتی فراوانی را به همراه داشته و علاوهبر افزایش چشمگیر قیمت نفت در بازارهای جهانی، منجر به افزایش قیمت بنزین و دیگر سوختهای فسیلی در اقصا نقاط جهان شده است، مقامهای کاخ سفید را بهخاطر پیامدهای این اقدامهای تهران مورد شماطتت قرار داده است.
همزمان یک سازمان سیاسی بینقارهای موسوم به سازمان احزاب سیاسی آسیا نیز با صدور بیانیهای، تشدید تنشهای نظامی در خاورمیانه و اقدام مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران را محکوم کرده است. با این همه نکته حائز اهمیت در این بیانیه آنجاست که اعضای این سازمان ضمن درخواست از طرفهای درگیر برای احترام به تعهدات خود طبق حقوق بینالملل از جمله منشور ملل متحد (منشوری که به صراحت تهدید به استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر کشور و یا هر اقدام مغایر با اهداف سازمان ملل متحد را ممنوع اعلام کردهاست)، بر ضرورت توقف فوری خصومتها و کاهش تنش تاکید شده و از همه طرفها خواسته شده که بیدرنگ به میز مذاکره بازگردند. سازمان احزاب سیاسی آسیا همچنین در حالی تاکید کرده که هیچ جایگزین مقبولی برای حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات بینالمللی، مطابق با موازین حقوق بینالملل وجود ندارد که این تنها صدایی نیست که در روزها و هفتههای گذشته بر ضرورت بازگشت طرفین به میز مذاکره و حلوفصل اختلافات از طریق دیپلماسی تاکید دارد.
صحبتهای عراقچی در سومین روز جنگ
صحبت از دیپلماسی البته چندان جایگاهی در میان سخنان و مواضع مقامهای مختلف جمهوری اسلامی ندارد. تا جایی که حتی سیدعباس عراقچی هم که بهعنوان رییس دستگاه دیپلماسی قاعدتا باید بیش از سایر مسوولان، پیگیر حلوفصل مخاصمات از طریق سازوکارهای دیپلماتیک باشد، دستکم تاکنون موضعی در این راستا اتخاذ نکرده است. هرچند روز گذشته در جریان یک اظهارنظر مطبوعاتی، تلویحا به این مهم اشاره و با این وجود تاکید کرد که «پایان جنگ منوط به تضمین عدم تکرار آن و پرداخت غرامتهاست.»
او که با العربی الجدید گفتوگو میکرد، همچنین به حملات هفتههای گذشته نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به پایگاههای ایالاتمتحده آمریکا در برخی از کشورهای منطقه و حاشیه خلیجفارس اشاره کرده و گفته: «حملاتی که ما انجام میدهیم، فقط پایگاهها، منافع و تاسیسات نظامی آمریکایی واقع در منطقه و در خاک این کشورها را هدف قرار میدهد که بخشی از دفاع ما در برابر حملات آمریکایی است که از خاک آنها علیه ایران انجام میشود. در مورد اسرائیل ما مستقیما به آن پاسخ میدهیم. با این حال وقتی ایالاتمتحده از فاصله ۱۰هزار کیلومتری/ ۱۰هزار مایلی به سمت ایران میآید و در اینجا به ما حمله میکند، طبیعی است که ما نمیتوانیم در خاک خود آمریکا تلافی کنیم بلکه باید به پایگاهها و تاسیسات آن در منطقه پاسخ دهیم. دوستان ما در منطقه قبل از شکایت از این حملات باید به این سوال پاسخ دهند: چرا در طول سالها پایگاههای آمریکایی را برای سوختگیری و خدمات نظامی در اختیار ایالاتمتحده قرار دادهاند؟ و چرا اجازه میدهند از سرزمینها و پایگاههای واقع در خاک آنها علیه ما استفاده شود؟»
وزیر امور خارجه ایران که با اشاره به راهبرد «چشم در برابر چشم» که نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در مواجهه با حملات ایالاتمتحده، مدنظر دارند در پاسخ به پرسشی درباره چگونگی دستیبابی طرفین به آتشبس و پایان دادن به تخاصم و حملات نظامی گفت: «هیچ پیشبینی خاصی وجود ندارد. چیزی که میدانم این است که این جنگ و دفاع ما هر جا و هر زمان که لازم باشد ادامه خواهد یافت. آمریکاییها قادر به هر اشتباهی هستند. خود جنگ یک اشتباه بود. حمله آنها به مدرسه دخترانه در میناب -خودشان اعتراف کردند که اشتباه بوده است و هر کاری که از آن زمان انجام دادهاند، نتیجه محاسبه اشتباه و خطا بوده است. حمله به خارک یک اشتباه بود و اشغال خارک یک اشتباه بزرگتر خواهد بود.»
عراقچی مشخصا به بحث بستن تنگه هرمز نیز اشاره کرد و گفت: «تنگه هرمز فقط به روی کشتیها و نفتکشهای آمریکایی و متحدان بسته است زیرا آنها با ما میجنگند اما برای دیگران باز است. البته کشتیها و نفتکشهایی وجود دارند که بهدلیل نگرانیهای امنیتی از آن عبور نمیکنند و ما آنها را متوقف نکردهایم. کشتیها و نفتکشهایی وجود دارند که از آن عبور میکنند و آماری درمورد تعداد کشتیها و نفتکشهایی که روزانه از آن عبور میکنند وجود دارد. بنابراین تنگه هرمز به طور کلی بسته نیست بلکه فقط به روی آمریکا و متحدانش بسته است و ما تا زمانی که حملات ادامه داشته باشد، به این سیاست ادامه خواهیم داد. بسیاری از کشورها با ما تماس گرفتهاند و درخواست اجازه عبور کشتیهایشان از آبهای ما را با تضمین امنیت آنها داشتهاند. این تصمیم براساس شرایط جغرافیایی و موقعیت مکانی برعهده نیروهای مسلح ماست.»
تحلیل علی بیگدلی درباره احتمال آغاز مذاکرات آتشبس با حربه انسداد تنگه
اما در شرایطی که برخی تحلیلگران و کارشناسان آشنا به مسائل سیاست خارجی، دیپلماسی و حقوق بینالملل بر این باورند که انسداد تنگه هرمز و فشار اقتصادی قابلتوجهی که درپی این اقدام نیروهای مسلح جمهوری اسلامی بر بازارهای جهانی نفت آمده میتواند حربه و ابزار موثری در دست دیپلماتهای ایرانی باشد تا در صورت برگزاری مذاکرات آتشبس، آنطور که عباس عراقچی نیز به آن اشاره کرده نتایجی حاصل شود که منافع ایران نیز در آن مطرح باشد. نکتهای که علی بیگدلی، کارشناس ارشد روابط بینالملل و سیاست خارجی نیز به اذعان دارد و در بخشی از گفتوگوی خود با «جهانصنعت» گفته است: «قبول دارم که تنگه هرمز و حربه انسداد و بستن این آبراه مهم و استراتژیک میتواند تا حدودی معادلات را به سود ایران تغییر دهد.»
او البته در عین حال به برخی موانع پیشروی دیپلماسی در این شرایط نیز اشاره کرده و گفته است: «آن چه تا پیش از آغاز مذاکرات احتمالی آتشبس باید مدنظر باشد این است که اساسا چگونه میخواهیم شرایط را برای برپایی چنین مذاکراتی فراهم کنیم.» او گفت: «در واقع مساله این است که ما در این مذاکرات احتمالی باید با چه کسی صحبت کنیم و از چه کسی امتیاز بگیریم.»
تلاش آمریکا برای تشکیل کنسرسیوم منطقهای جهت بازگشایی تنگه
بیگدلی با تاکید بر اینکه «آمریکا تنها ۶درصد از مصرف نفت خود را از طریق خاورمیانه تامین میکند»، یادآور شد که «به هر حال آمریکا ازجمله بزرگترین تولیدکنندگان نفت است و طبیعتا اگر قرار بر استفاده از حربه بستن تنگه هرمز در مذاکرات آتشبس باشد، پیششرط آن این است که اساسا چنین مذاکراتی برپا شود و این مهم نیز نیازمند طرفهای میانجی است.»
او با اشاره به اینکه امروز حتی برخی از کشورهای منطقه و شیخنشینهای حاشیه خلیجفارس هم انگیزه چندانی برای ایفای نقش در قامت میانجی ندارند، گفت: «شاید بتوان گفت که چین و برخی از کشورهای اروپایی کماکان اندک انگیزهای برای میانجیگری داشته باشند چراکه اگر بخواهیم با بستن تنگه هرمز از طرفین مقابل امتیاز بگیریم باید از میانجیها استفاده کنیم.»
او با تاکید بر اینکه «آمریکاییها حتی سعی دارند دیگر کشورها را هم درگیر این نزاع کنند»، گفت: «چون آمریکا و اسرائیل آغازگر جنگ بودند، طبیعتا در قبال پیامدهای ناشی از بستن تنگه هرمز از سوی ایران مسوولیت دارد. اما باید ببینیم ما چه انتظاری از بستن تنگه هرمز داریم و طرف مقابل چه انتظارهایی دارد. در واقع باید ببینیم آیا آمریکا حاضر است بر سر بازگشایی کامل تنگه هرمز، حملات خود را متوقف کند یا نه!»
این کارشناس ارشد سیاست خارجی و روابط بینالملل همچنین با اشاره به تلاشهای اخیر واشنگتن در راستای همراه کردن اعراب حاشیه خلیجفارس و آنچه تحتعنوان تشکیل کنسرسیومی متشکل از کشورهای منطقه برای بازگشایی کامل تنگه هرمز مطرح است، گفت: «دستکم تاکنون این تلاشها ناکام نبوده و ظاهرا کشورهای عرب حاشیه خلیجفارس هم به همکاری با چنین کنسرسیومی بیمیل نیستند.»
او تصریح کرد: «قبول دارم که باتوجه به اهمیت استراتژیک تنگه هرمز ما از یک امتیاز موثر و اساسی برخورداریم اما اینکه چگونه میتوانیم از این امتیاز بهرهمند شویم، مساله دیگری است که باید روشن شود.»
چین و روسیه از تداوم جنگ سود میبردند
بیگدلی همچنین با اشاره به مباحث پیچیده مرتبط با روانشاسی سیاسی و اجتماعی جنگ گفت: «یکی از پرسشهای اساسی در این بحث این است که آیا میتوانیم با کشوری که رهبر جمهوری اسلامی و برخی از مهمترین مقامهای سیاسی و نظامی را ترور کرده، بر سر میز مذاکره بنشنیم یا نه؛ در واقع بحث این است که آیا مسوولان میتوانند پایگاه اجتماعی خود را در چنین مذاکراتی توجیه کنند.»
همزمان در حالی که دستکم در روزهای آغازین جنگ برخی ناظران با میزانی از خوشبینی ناموجه، چشمانتظار میانداری و میانجیگری چین و روسیه بهعنوان دو کشوری بودند که در بیش از یک دهه گذشته از آنان در تریبونهای رسمی جمهوری اسلامی بهعنوان «متحدان استراتژیک» نام برده شده، حال به نظر میرسد مسکو به دلایلی ازجمله دلایل اقتصادی و تاثیر این جنگ بر جنگ روسیه و اوکراین و پکن نیز بهدلیل منافعی که در بحث تایوان دارد، چندان تمایلی به نقشآفرینی موثر در راستای کاهش تنش میان آمریکا و ایران ندارد.
نکتهای که علی بیگدلی نیز به آن اشاره کرده و در ادامه به «جهانصنعت» میگوید: «درست است که چین حدود ۴۰درصد از نفتش را از طریق تنگه هرمز و ایران تامین میکند اما باید دید که آیا حاضر است در راستای رفع تخاصم و ایجاد آتشبس میان ایران و آمریکا وارد میدان میانجیگری شود یا نه؛ به ویژه باتوجه به اینکه دو کشتی چین در همین روزهای گذشته با اسکورت ایران از تنگه هرمز عبور کرده و ظاهرا آنان چندان از این تحولات متضرر نشدهاند.»
او گفت: «روسیه نیز دو امتیاز برجسته از این جنگ گرفته؛ یکی بحث جنگ اوکراین و عدم تمرکز جامعه جهانی به آنچه در اوکراین میگذرد و مساله دیگر منافع گسترده اقتصادی مسکو و مساله فروش نفت است. در واقع به نظر میرسد که روسها بسیار خرسندند که آمریکا تحریمهای این کشور را به مدت یک ماه به حالت تعلیق درآورده و شرایطی را فراهم کرده که طی آن روسیه قادر است با قدرت به فروش نفت خود بهویژه به چین و هند ادامه دهد و نیازی هم نمیبیند که بیش از ۳ یا ۴ دلار پایینتر از قیمت جهانی این نفت را به فروش برساند.»
او همچنین با اشاره به آرای ممتنع روسیه و چین در جریان صدور قطعنامه اخیر شورای امنیت علیه ایران، گفت: «متاسفانه آمریکاییها چندان بدشان نمیآید که این جنگ گسترش یابد حتی شیخنشینها هم ممکن است در مجموع چنین نگاهی داشته باشند چراکه بهترین ایران برای شیخنشینهای خلیح فارس، ایران ضعیف است. بنابراین اگرچه بستن تنگه هرمز ابزار قابلقبولی را در مذاکرات احتمالی آتشبس در اختیار ایران قرار داده اما چنان که اشاره شد، تا زمانی که چنین مذاکراتی انجام نشود طبیعتا نمیتوان از آن ابزار نیز بهره برد.»
