آیا ائتلافهای جدید در راه است؟
جهان صنعت _ سفر اخیر نخستوزیر هند به امارات در بحبوحه تشدید اختلافات دهلینو و اسلامآباد، تنها یک دیدار دیپلماتیک یا اقتصادی تلقی نمیشود. همزمان با بازترسیم موازنههای منطقهای پس از تحولات پرشتاب خاورمیانه و جنوب آسیا، این سفر بیش از هرچیز میتواند نشانهای از ظهور شبکهای از ائتلافهای جدید و جابهجایی تدریجی قطببندیهای سنتی در منطقه باشد.
سفر تازه نارندرا مودی نخستوزیر هند به ابوظبی در شرایطی انجام شد که تنش میان هند و پاکستان وارد مرحلهای حساس شده است و همزمان فضای منطقهای نیز در حال تجربه تغییرات عمیق ژئوپلیتیکی است. اگرچه در ظاهر این سفر ادامه روند همکاریهای اقتصادی و سیاسی دو کشور به شمار میرود اما در پس آن نشانههایی از شکلگیری نوعی همگرایی راهبردی و ائتلافی قابل مشاهده است که میتواند بر معادلات منطقهای تاثیر بگذارد.
طی یک دهه گذشته روابط هند و امارات از همکاریهای متعارف اقتصادی عبور کرده و به یک مشارکت چندلایه راهبردی تبدیل شده است. روابطی که زمانی عمدتا بر تامین انرژی برای اقتصاد رو به رشد هند و حضور گسترده نیروی کار هندی در امارات استوار بود، اکنون به حوزههای امنیتی، فناوری، دفاعی و حتی هماهنگیهای ژئوپلیتیکی کشیده شده است.
روزنامه العربی الجدید در اینباره به نقل از تحلیلگران نوشته است: با وجود اهمیت پیوندهای اقتصادی، عنصر اصلی در سفر اخیر مودی، مساله آرایشهای تازه ائتلافی در منطقه است بهویژه آنکه دهلینو در سالهای اخیر تلاش کرده نفوذ سنتی پاکستان در جهان عرب را کاهش دهد و در مقابل، شبکهای از شرکای راهبردی جدید ایجاد کند.
نشانههای این روند از نخستین سفر مودی به امارات در سال ۲۰۱۵ آشکار شد؛ زمانی که بیانیه مشترک دو کشور بر مقابله با آنچه «تروریسم» خوانده شده و دولتهای حامی تروریسم تاکید داشت؛ موضعی که بسیاری آن را پیامی غیرمستقیم علیه پاکستان ارزیابی کردند. اما تحولات پس از توافقهای موسوم به «ابراهیم» روند جدیدی را شکل داد. عادیسازی روابط امارات و رژیم صهیونیستی، زمینه را برای نزدیک شدن سه ضلع مهم یعنی امارات، هند و تلآویو فراهم کرد. نتیجه این روند، ایجاد قالبهای همکاری جدید بود که مهمترین آن شکلگیری چارچوب «۲U۲I» میان هند، آمریکا، امارات و رژیم صهیونیستی در سال۲۰۲۱ بهشمار میرود؛ ساختاری که برخی رسانهها از آن با عنوان «چهارجانبه خاورمیانه» یاد میکنند.
روابط فراتر از همکاری اقتصادی و فناورانه
این سازوکار اگرچه رسما یک ائتلاف نظامی تعریف نشده است اما از نگاه بسیاری از کارشناسان، فراتر از یک همکاری اقتصادی یا فناورانه عمل میکند و ترکیب اعضا و حوزههای همکاری آن نشان میدهد که اهداف ژئوپلیتیکی و امنیتی نیز در پس آن قرار دارد.
در سوی دیگر همزمان نشانههای شکلگیری محور دیگری نیز دیده میشود. توافق راهبردی عربستان سعودی و پاکستان و همچنین تلاش ترکیه برای پیوستن به این چارچوب جدید، از نگاه برخی تحلیلگران به شکلگیری نوعی بلوک تازه منطقهای تعبیر شده است؛ ائتلافی که برخی حتی از آن با عنوان «ناتوی اسلامی» یاد کردهاند.
در چنین شرایطی هند و امارات تلاش کردهاند موقعیت خود را در معادلات جدید تثبیت کنند. سفر کوتاه اما بسیار مهم محمد بن زاید، رییس امارات به دهلینو در ژانویه۲۰۲۶ که تنها چند ساعت طول کشید و با امضای ۱۲توافقنامه همراه بود، از سوی بسیاری پاسخی مستقیم به همین تحولات تلقی شد. در واقع آنچه امروز میان دهلینو و ابوظبی در حال شکلگیری است، بیش از آنکه یک ائتلاف رسمی باشد، نوعی محور مبتنی بر همپوشانی منافع است. هند نگران قدرتگیری پاکستان و شبکه ائتلافهای پیرامون آن است و امارات نیز در فضای رقابتهای جدید منطقهای، نیازمند شرکایی خارج از چارچوب سنتی خود به نظر میرسد. در این میان تحولات دوماه اخیر با تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و کشیده شدن پای کشورهای عربی منطقه بهویژه عربستان و امارات به این تحولات که بیش از کشورهای دیگر بروز و ظهور داشته است، دیگر تحولات و تعاملات منطقهای را تحتالشعاع قرار داده است. در این رابطه بهنظر میآید امارات متحده عربی با ضریب بیشتری در حال گسترش تعاملات منطقهای خود است.
همزمان نزدیکی روزافزون هند به رژیم صهیونیستی نیز این معادله را پیچیدهتر کرده است. مودی طی سالهای اخیر روابط کمسابقهای با تلآویو ایجاد کرده و هند اکنون یکی از مشتریان اصلی صنایع نظامی تلآویو محسوب میشود. همین مساله موجب شده برخی از شکلگیری تدریجی مثلث «ابوظبی ـ دهلینو ـ تلآویو» سخن بگویند.
در چنین فضایی سفر اخیر مودی به امارات بدون شک فراتر از یک دیدار دوجانبه ارزیابی میشود. این سفر را میتوان بخشی از روند بزرگتر بازآرایی موازنههای منطقهای دانست؛ روندی که در آن اتحادهای سنتی در حال تغییر هستند و شبکههای جدیدی از همکاریهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی در حال ظهور.
شاید هنوز سخن گفتن از «ائتلاف» به معنای کلاسیک آن درباره هند و امارات زود باشد؛ سیاست خارجی هند همچنان بر اصل «استقلال راهبردی» تاکید دارد ولی شواهد موجود نشان میدهد که روابط دو کشور از مرحله همکاری صرف عبور کرده و در حال تبدیل شدن به یکی از مهمترین محورهای تاثیرگذار بر نظم جدید منطقهای است؛ محوری که در سایه تشدید رقابت هند و پاکستان و جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، احتمالا اهمیت بیشتری نیز پیدا کند.
