نبود زیرساخت کافی برای تحصیل
پویا اصل باغ– با شروع اعتراضات معیشتی و گسترش آن در شهرهای کشور، دولت به قطعی گسترده اینترنت روی آورد. در این شرایط که ایام امتحانات مدارس و دانشگاهها آغاز شده و طبق اعلام مسوولان قرار است که امتحانات به صورت مجازی برگزار شود؛ نگرانیهای زیادی بابت تحصیل دانشآموزان و دانشجویان بهخاطر نبود زیرساخت بهوجود آمده است.
ضعف شدید سامانههای دانشگاهی مانند وادانا و شبکه شاد؛ یکی از جدیترین مسائلی است که این روزها، اعتراض دانشجویان، دانشآموزان و خانواده آنها را به همراه داشته است؛ درچنین شرایطی که دولت، به صورت مداوم روبه تعطیلیهای گسترده آورده و دارای زیرساخت مناسبی برای تحصیل مجازی نیست، اعلام برگزاری امتحانات بدون تهیه امکانات لازم نشان دهنده بیتدبیری دولت است.
میانگین نمرات در سراشیبی سقوط
براساس آمار منتشر شده، نتایج امتحانات نهایی خرداد۱۴۰۲ حاکی از آن بوده که افت معدل دانشآموزان در برخی رشتهها از سال۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ بهوضوح قابل مشاهده است. میانگین معدل دانشآموزان رشته علوم تجربی در سال۱۳۹۸ معادل ۷۷/۱۳بوده که این عدد در سال۱۴۰۲ به ۲۳/۱۱ کاهش یافته است. در رشته ریاضیفیزیک، میانگین معدل از ۲۸/۱۳ در سال۱۳۹۸ به ۷۹/۱۰ در سال۱۴۰۲ رسیده است. همچنین در رشته علومانسانی، میانگین معدل دانشآموزان از ۷۶/۱۰ در سال۱۳۹۸ به ۷۵/۸ در سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است. در رشته علوم و معارف اسلامی نیز میانگین معدل از ۸۸/۱۲ در سال۱۳۹۸ به ۵۶/۱۰ در سال۱۴۰۲ رسیده است.
محسن زارعی، رییس اسبق مرکز ارزشیابی و تضمین کیفیت نظام آموزشوپرورش در سال۱۴۰۲ با اشاره به اینکه در امتحانات نهایی همان سال تنها یک دانشآموز پسر در رشته علومتجربی در سراسر کشور موفق به کسب معدل۲۰ شده است، اظهار کرد: «در مجموع شاهد افت نمرات دانشآموزان بودهایم بهطوری که میانگین نمرات در شاخه نظری از ۶۲/۱۱ در سال گذشته به ۰۲/۱۰ در سال جاری کاهش یافته است.»
از سوی دیگر نتایج امتحانات نهایی خرداد۱۴۰۳ نشان میدهد که میانگین نمرات پایه دهم در سه رشته ریاضی، تجربی و انسانی ۵۹/۱۱، پایه یازدهم ۶۲/۱۰ و پایه دوازدهم ۹۸/۱۰ بوده است. در رشته علومتجربی، میانگین نمرات از ۲۳/۱۱ در سال۱۴۰۲ به ۱۲ در خرداد۱۴۰۳ افزایش یافته است. در رشته ریاضیفیزیک نیز میانگین نمرات از ۷۹/۱۰ به ۸۲/۱۱ و در رشته علوم انسانی از ۷۵/۸ به ۱۳/۹ رسیده است. در مجموع، میانگین نمرات دانشآموزان از ۲۶/۱۰ در سال۱۴۰۲ به ۹۸/۱۰در سال۱۴۰۳ افزایش یافته است. مقایسه این دو سال، بیانگر رشد حدود نیمنمرهای معدل دانشآموان است، با این حال این ارقام همچنان حاکی از آن است که نظام آموزشی کشور با خلأهای جدی مواجه بوده است. کارشناسان دلایل متعددی را برای این وضعیت مطرح میکنند، از کیفیت پایین محتوای آموزشی و روشهای تدریس گرفته تا ناامیدی دانشآموزان نسبت به آینده شغلی و تحصیلی خود. در کنار این موارد ایرادات اساسی آموزشوپرورش در تمرکز بیش از حد بر نمرهگرایی و بیتوجهی به استانداردهای جهانی و شیوههای نوین آموزشی از دیگر عواملی است که وضعیت فعلی را رقم زده است.
تعطیلی پشت تعطیلی
ابراهیم سحرخیز، معاون اسبق آموزشوپرورش درخصوص اثرات تعطیلی مراکز آموزشی مخصوصا مدارس بر اثر موارد متعدد، پیشتر به «جهانصنعت» گفته بود: اگر این تعطیلات را نداشته باشیم ما را متهم میکنند. طول سال تحصیلی در ایران کوتاه بوده، حجم کتابهای درسی زیاد است و متاسفانه هر بار که خواستند متناسبسازی انجام دهند از ترس اینکه حذف برخی درسها اعتراض ایجاد کند یا ساختار برنامه درسی آسیب ببیند وارد این حریم ممنوعه نشدند. بنابراین خودبهخود مشکلات ادامه پیدا میکند. یکسری امتحانات هماهنگ داریم، ازجمله امتحانات نهایی یا آزمونهای ورود به مدارس نمونه و سمپاد. این آزمونها مستلزم آن است که کتابهای درسی کامل تدریس شود تا دانشآموزان رقابت برابر داشته باشند. همین الان هم اگر شرایط کاملا نرمال باشد معلم در مدت زمان موجود نمیتواند این حجم کتابهای درسی را بهصورت استاندارد ارائه کرده، ارزشیابی مستمر داشته باشد و امتحانات را بهموقع برگزار کند.
ضعف شدید زیرساختها
سحرخیز افزود: البته شلوغی کلاسها نیز بیتاثیر نیست، معلم نمیرسد با دانشآموزان تعامل چهرهبهچهره داشته باشد تا ضعفها را بررسی کند، یادگیری عمیق شکل بگیرد و یادگیریهای قبلی تحکیم شود. اینها از عناصر اصلی فرآیند یادگیری است. در کنار این مسائل، تعطیلات نیز کم نیست. به هر بهانهای تعطیلی ایجاد میشود. مثلا جنگ ۱۲روزه یک اتفاق غیرمترقبه بود یا ممکن است حادثهای پیش بیاید اما مساله آلودگی هوا یا ترافیک تهران یک مشکل ماندگار چند ساله است. در این شرایط دیواری کوتاهتر از آموزشوپرورش نیست. هر وقت بخواهند جبران مافات کنند یا ترک فعل و بیکفایتی مدیران را پوشش دهند سریعا آموزش را تعطیل میکنند.
وی اشاره کرده بود: پیامکهای متعددی میرسد اما سیستم ارتباطی و قطع و وصلی اینترنت هم وضعیت درستی ندارد. شبکههای اطلاعرسانی منظم نیست. شما در نظر بگیرید ما ۱۶میلیون دانشآموز در کشور داریم، ضریب نفوذ اینترنت در کشور یکسان نیست و همین یکی از نشانههای نابرابری است. دسترسی آسان و برابر به آموزش مجازی وجود ندارد و شبکه موجود نیز باکیفیت نیست.
در ایام کرونا گفتند تازه این شبکه را راهاندازی کردند و انشاءالله جبران و ترمیم میکنند اما امروز هم ضعفهای فراوان دارد. فرض کنیم همه دانشآموزان دسترسی به اینترنت دارند آیا آموزش مجازی میتواند جای آموزش حضوری را بگیرد. آیا مطمئن هستیم خانوادههایی که مشکلات معیشتی دارند، فرصت و توان فراهم کردن شرایط مطالعه در خانه را داشته باشند.
وی توضیح داده بود: آیا واقعا یادگیری برابر صورت میگیرد. خانوادههای بدسرپرست داریم، روستاهایی با مشکلات متعدد، خانوادههایی با مشکل مسکن، مکان سکونت برخی مناسب نیست و مدرسه برایشان حکم یک فضای امن را دارد. در مناطقی فضای مدرسه و کلاس درس حیاتی است. با این نگاه آموزش مجازی در هیچ جای دنیا جای آموزش حضوری را نگرفته است. در نتیجه چنین وضعیتی، دود این مساله به چشم خانوادههای کمبرخوردار و مدارس دولتی عادی میرود. کلاس ۴۰یا ۵۰نفره، معلم بیانگیزه، چند تعطیلی پشت سر هم، بعد معلم مجبور میشود بگوید «کتاب باید تمام شود» بنابراین یا بهسرعت ورق میزند یا سرسری تدریس میکند.
فرسودگی زیرساختها
معاون اسبق آموزشوپرورش گفته بود که یادگیری عمیق شکل نمیگیرد. مبحثی که باید طی دو هفته تدریس شود با چند تعطیلی تبدیل به یک هفته میشود. کلاس جبرانی هم قابل اجبار نیست. مدارس دوشیفته نیز اصلا چنین امکانی نمیدهند. مجموعهای از مشکلات زنجیروار کنارهم میآید و باعث میشود دانشآموز درس را عمیق نفهمد. در نتیجه آن میشود که حدود ۴۴درصد دانشآموزان در دوره ابتدایی در اصلیترین مهارت یعنی خواندن و نوشتن ضعف دارند. نزدیک امتحانات که میشود فشار میآورند که اغماض کنید، نمره دهید. میگویند آلودگی بوده، جنگ بوده، کرونا بوده. نتیجه این میشود که دانشآموز بدون یادگیری کافی به پایه بالاتر میرود. کلاس هفتم میرود هشتم در امتحان نهایی نمره هشت میگیرد. چه کسانی جبران میکنند؟ مدارس سمپاد که بعدازظهر کلاس میگذارند، مدارس غیردولتی یا خانوادههای مرفهی که معلم خصوصی میگیرند. حتی مدارس خانگی روبه گسترش است.
سحرخیز در بخشی از صحبتهای خود به کاستیهای اپلیکیشن آموزش غیرحضوری دانشآموزان اشاره و مطرح کرده بود: مسوولان مربوطه در زمان کرونا گفتند شاد را ارتقا میدهیم اما امروز هم مشکل قطع و وصلی وجود دارد. شبکه شاد مثل بسیاری از سامانهها در ایران گاهی یک ساعت قطع است، یک ساعت وصل یا یک ساعت اختلال دارد. این در حالی است که در بانکها، جایی که با پول مردم سروکار دارند با این همه نیرو و هزینه باز هم مشکل داریم، چه برسد به آموزشوپرورش. آموزش معلمان در حوزه آموزش مجازی ضعیف است. تولید محتوای الکترونیک مشکل دارد. شبکههای آموزش مجازی مشکل دارد. دسترسی برابر هم برای همه ممکن نیست. وقتی آلودگی هوا از خط قرمز عبور میکند و وضعیت برای همه گروههای سنی ناسالم میشود. هزینه درمان بیماریها بالاست، یک سرماخوردگی ساده برای مردم ۴۰۰ تا ۵۰۰هزار تومان هزینه دارد.
تبعات نبود عدم وجود شبکه و ارتباطات برای تحصیل
علیرضا شریفییزدی، جامعهشناس درباره تبعات ضعف ساختاری بسترها برای مجازی شدن آموزش و امتحانات به «جهان صنعت» گفت: ما یک تجربه چندینباره در این زمینه داریم. از گسترش کرونا گرفته که کلاسهای درس آنلاین شد. وقتی که این بحران سپری شد ما یک بررسی انجام دادیم و متوجه شدیم، کل نظام آموزشی کشور، در پرورش و در وهله بعد دانشگاه با یک افت بسیار شدید آموزشی روبهرو شده به نحوی که متوسط معدل دانش آموزان ما در سراسر کشور امروز بسیار ضعیف ارزیابی شده و این نتیجه همان نداشتن زیرساخت مناسب برگزاری کلاس آنلاین است. مهمترین پیامد این امر بهزعم من افت شدید تحصیلی محصلان است. یکی از کارکردهای مهم مدارس و دانشگاهها، بحث رشد اجتماعی و ارتباطات مجازی است.
وی افزود: این رشد اجتماعی را بدون ایجاد زیرساختها نمیتوان ایجاد کرد زیرا باعث کاهش رشد در این زمینه در بین کودکان و نوجوانان و جوانان ما میشود در حالی که اگر بخواهیم راجعبه رشد و توسعه فرد در سطح جامعه صحبت کنیم، بحث هوش هیجانی هوش عاطفی محصلان که در بلندمدت تحت عنوان روابط اجتماعی از آن یاد میشود. بنابراین مهمترین پیامدهای این قضیه، بخشی از آن هدر رفتن هزینههای خیلی سنگین سرمایهگذاری است که انجام گرفته برای آموزش است.
غفلت دولت از ایجاد زیرساخت
شریفییزدی بیان کرد: واقعیت امر این است که بخشی از دولت از مقوله توسعه خارج شده و فعلا به حفظ بقا و حفظ شرایط موجود روی آورده؛ اگر نگاه کنید به عملکرد وزارت علوم وزارت آموزش و پرورش و بخش آموزشی وزارت بهداشت متوجه میشویم که طی سالیان اخیر ما چیزی به اسم توسعه در معنای برنامهریزی شده و رشد ارزش آموزش اصلا نبودیم. تلاش دولت برای اینکه شرایط موجود را اگر بتواند حفظ کند، شاهکار کرده که در آن هم ناموفق بوده است.
این جامعهشناس در پایان گفت: علت ماجرا این است که این فقط کمکاری مدیران آموزشی نیست بلکه بیتوجهی کل سیستم مانند مخابرات، وزارت ارتباطات را شامل میشود. دغدغه سهقوه، جز دغدغههای اصلی محسوب نمیشود؛ حال پرسش این است که این موضوع چه تاثیری بر جامعه دارد؟ طبیعتا در حال حاضر دنیا، دنیای مقایسه است؛ جوانان ما قدرت مقایسه دارند بین خودشان و دیگر کشورها. اولین اتفاقی که رخ میدهد، اعتماد به مدیران، سیاستگذاران و برنامهریزان کشور روزبهروز کاهش پیدا میکند و اگر روزی بخواهند اقدام درستی را انجام دهند، دیگر مورد اطمینان و اعتماد مردم نیستند.
