جنگی که مساله هستهای را حل نکرد
جهان صنعت– باوجود آغاز عملیات گسترده نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران یکی از مهمترین موضوعاتی که بهانه اصلی اینجنگ عنوان شده بود یعنی برنامه هستهای ایران تا حد زیادی خارج از فهرست اهداف اصلی حملات باقی مانده است. اینوضعیت پرسشهای جدی درباره راهبرد واقعی آمریکا ایجاد کرده است. ایران همچنان مواد لازم برای ساخت چند سلاح هستهای در اختیار دارد و حتی حملات نظامی گسترده نیز احتمالا بهتنهایی قادر بهاز بین بردن کامل اینتوانایی نیستند. در چنین شرایطی سیاست آمریکا میان دوگزینه پرریسک قرار گرفته است.
جنگی که برنامه هستهای را هدف نگرفته است
حملات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران با شدتی بیسابقه آغاز شد. در نخستین مراحل اینعملیات رهبران ارشد هدف قرار گرفتند و پس از آن دامنه حملات بهنیروهای امنیتی و نظامی گسترش یافت. بخشهایی از سپاه پاسداران، برنامه موشکی ایران، نیروی دریایی و حتی برخی ساختمانهای پلیس محلی در فهرست اهداف قرار گرفتند.
با اینحال نکتهای قابل توجه درمیان اهداف اعلامشده وجود دارد. برنامه هستهای ایران بهطور مستقیم در فهرست حملات قرار نگرفته است. تاسیسات مهم هستهای ایران در مکانهایی مانند اصفهان، پارچین و نطنز که در گذشته نقش کلیدی در فعالیتهای هستهای ایران داشتند تا اینمرحله هدف اصلی عملیات قرار نگرفتند.
اینمساله از آن جهت عجیب بهنظر میرسد که یکی از دلایل اصلی توجیهکننده اقدام نظامی جلوگیری از دستیابی ایران بهسلاح هستهای عنوان شده بود.
برآوردهای موجود نشان میدهد که ایران همچنان مواد لازم برای ساخت چند سلاح هستهای را در اختیار دارد. علاوهبر ذخایر اورانیوم غنیشده ایران ممکن است همچنان توانایی تبدیل اینمواد بهاجزای لازم برای یکسلاح هستهای را نیز داشته باشد.
حملات نظامی در سالهای اخیر بهبرنامه هستهای ایران آسیب وارد کردند اما اینبرنامه را بهطور کامل از بین نبردند. حتی برخی تحلیلها نشان میدهد که ایران میتواند ظرف یکتادوسال بخشهای مهمی از برنامه هستهای خود را بازسازی کند.
برخی ارزیابیهای اطلاعاتی نیز نشان میدهد که حتی بدون بازسازی کامل زیرساختها امکان ساخت یکدستگاه انفجاری هستهای ابتدایی دربازهزمانی چهارتاهشتماه وجود دارد.
اختلاف در ارزیابی تهدید هستهای
پس از حملات قبلی علیه برنامه هستهای ایران ارزیابیهای متفاوتی درباره میزان آسیب واردشده مطرح شد. برخی مقامهای سیاسی اعلام کردند که برنامه هستهای ایران تقریبا نابود شده است. با اینحال بسیاری از کارشناسان چنین ارزیابیای را اغراقآمیز دانستند.تمرکز بسیاری از تحلیلگران بیشتر بر ذخایر اورانیوم غنیشده ایران بود؛ موادی که در صورت دسترسی بهتجهیزات مناسب میتوانند بهسرعت بهسوخت مورد نیاز برای سلاح هستهای تبدیل شوند. عدم دسترسی کامل بازرسان بینالمللی بهبرخی تاسیسات باعث شده که تصویر دقیقی از وضعیت واقعی برنامه هستهای ایران وجود نداشته باشد.
در ماههای پیش از آغاز جنگ تلاشهایی برای حل مساله هستهای از طریق مذاکرات در جریان بود؛ مذاکراتی که با میانجیگری برخی کشورها انجام میشد و قرار بود بهمراحل فنی دقیقتری وارد شود. در پایان یکی از ایندورهای مذاکرات اعلام شد که پیشرفتهایی حاصل شده و قرار است گفتوگوها ادامه پیدا کند. با اینحال تنها دوروز پس از پایان آن دور از مذاکرات عملیات نظامی آغاز شد و مسیر دیپلماسی عملا متوقف شد.
در آنزمان نشانه روشنی وجود نداشت که مذاکرات بهطور کامل شکست خورده باشد. بههمین دلیل آغاز عملیات نظامی برای بسیاری از ناظران غافلگیرکننده بود.
آیا ایران بهسمت ساخت بمب میرود؟
اکنون یکی از مهمترین پرسشها ایناست که آیا ایران تصمیم خواهد گرفت بهطور جدی بهسمت ساخت سلاح هستهای حرکت کند یا خیر؟
در سال۲۰۰۳ تصمیمی در ایران گرفته شد که برنامه ساخت سلاح هستهای متوقف شود. درهمان زمان اعلام شد که تولید چنین سلاحی از نظر دینی ممنوع است. با اینحال جزئیات اینحکم مذهبی هرگز بهطور کامل منتشر نشده و دامنه واقعی آن همچنان محل بحث است. با شهیدشدن رهبر ایران اینتصمیم اکنون در اختیار رهبران جدید قرار میگیرد. رهبر آینده ممکن است سیاست متفاوتی در قبال برنامه هستهای اتخاذ کند.
در میان برخی محافل امنیتی ایران ایندیدگاه وجود دارد که سلاح هستهای تنها راه جلوگیری از حملات خارجی است. تجربه کشورهایی مانند کرهشمالی که با وجود فشارهای بینالمللی توانستند حکومت خود را حفظ کنند در ایناستدلالها مورد اشاره قرار میگیرد.حملات نظامی گسترده ممکن است پیامد ناخواستهای نیز داشته باشد. پیش از اینتهدید استفاده از نیروی نظامی یکی از ابزارهای بازدارنده دربرابر حرکت ایران بهسمت ساخت بمب محسوب میشد اما اکنون که ایران عملا هدف حملات نظامی قرار گرفته برخی در داخل اینکشور ممکن است بهاین نتیجه برسند که شرایط بدتر از ایننخواهد شد و بنابراین تلاش برای دستیابی سریع بهسلاح هستهای میتواند بهترین راه برای ایجاد بازدارندگی باشد. چنینتصمیمی میتواند رقابت هستهای در خاورمیانه را تشدید کند.
بحران هستهای حلنشده
تحولات سالهای اخیر نشان میدهد که مساله هستهای ایران نه با تحریمها و نه با حملات نظامی بهطور کامل حل نشده است. حملات گذشته برنامه هستهای را بهعقب راندند اما نتوانستند آن را از بین ببرند.درنتیجه جنگ اخیر نیز احتمالا بدون یکراهبرد روشن برای مدیریت اینمساله بهنتیجه قطعی نخواهد رسید.درنهایت پرسشهای اصلی همچنان پابرجاست: آیا ایران تصمیم خواهد گرفت بهسمت ساخت سلاح هستهای حرکت کند؟ آیا جامعه بینالمللی قادر خواهد بود از اینسناریو جلوگیری کند یا نه.
