تهران؛ شهر بیدفاع
جهان صنعت– آسمان شهرهای کشور تقریبا یک هفته است که میزبان بمب و موشک شده و نقاط مسکونی در هر نوبت مورد اصابت قرار میگیرند. از اهواز تا تهران صدای انفجار به لالایی شومی برای مردم بدل شده است، در حالی که جان میلیونها نفر از جمله ساکنان پایتخت در خطر است. متاسفانه شهرهای کشور، بهویژه پایتخت با جمعیتی بالغ بر ۱۰میلیون نفر فاقد هرگونه سیستم هشدار صوتی برای حملات هوایی و پناهگاه ایمن برای مواقع حساس هستند. این درحالی است که درپی تقابل ۱۲روزه خردادماه، بسیاری از مسوولان شهری وعده تامین این امکانات را دادند اما با گذشت هشتماه، نهتنها این زیرساختها فراهم نشده بلکه این سوال در شرایط کنونی زیر لب هر ایرانی زمزمه میشود؛ «در مواقع حساس باید به کجا پناه ببریم؟» پرسشی که تاکنون برایش پاسخ درخوری یافت نشده است.
یک کشور با این همه تجربه
با صرفنظر کردن از تمام جنگهای تاریخی این مملکت تنها در ۴۷سال اخیر ایران با سه رویارویی بزرگ نظامی مواجه شده است.
خاطرات نسل دهه ۶۰ گواه میدهد که با آغاز حملات هوایی در جنگ هشتساله صدای آژیر خطر از رادیو و تلویزیون بلند میشد و مردم را به سمت پناهگاهها هدایت میکرد؛ اقدامی که جان بسیاری را در آن دوران حفظ کرد اما امروز با گذشت تقریبا ۴۵سال و پس از تجربه جنگهای ویرانگرتر در خرداد و اسفندماه جاری وضعیت متفاوت است. باوجود پیشرفت چشمگیر ادوات جنگی طرفین، شهرهای ما حتی از امکانات ایمنی دهه۶۰ نیز محرومند. اگرچه پس از تقابل خردادماه، مسوولان وعده تامین تجهیزات ایمنی را دادند اما این امر به شکل مناسب محقق نشد. اینجاست که ذهنها آشفته میشود چرا باوجود تجارب گذشته زیرساختهای لازم فراهم نشده است؟ و در مواجهه با پیچیدگی تهدیدات، مردم در برابر صدای مهیب چه باید بکنند؟
آژیرهای بیصدای تهران
در اوایل مردادماه امسال، شهروندان تهرانی در برخی میادین اصلی با نصب بلندگوهایی پایهدار مواجه شدند. بررسیها از مدیران شهری نشان داد که این سامانهها کارکردی دوگانه خواهند داشت: «پخش اذان» در شرایط عادی و «اعلام هشدار» در زمان وقوع هرگونه حادثه طبیعی یا غیرطبیعی. با این حال همزمان با انجام این اقدام، مساله آژیرخطر در هالهای از ابهام باقی ماند.
مهدی چمران، رییس شورای شهر تهران در همان ماه درباره ضرورت نصب آژیرخطر در پایتخت اظهار داشت که «هنوز جای بلندگوها و سیستم آن تنظیم نشده است.» وی اشاره کرد که این موضوع در لایحه ارائه شده توسط شهرداری پیشبینی شده اما جزئیات طرح هنوز ارائه نشده و پس از بررسی، نحوه مدیریت آن اعلام خواهد شد. چمران تاکید کرده بود که برای آژیر باید ضرورت وجود داشته باشد و این ضرورت توسط دستگاههای امنیتی تعیین میشود. وی همچنین گفته بود که رادیو و تلویزیون و سیستم پیامکی نیز در دسترس هستند و این نهادها باید تشخیص دهند که آیا ضرورتی برای نصب آژیر وجود دارد یا خیر. اکنون که هفت روز از شروع یک جنگ ویرانگر گذشته شاهدیم که نه در رادیو و تلویزیون و نه در سیستم پیامکی هشداری درباره حملات به مردم گوشزد نشده است؛ مسالهای که این روزها با جان شهروندان بازی خطرناکی میکند.
تهرانِ بیپناه
در کنار کمبود سیستمهای هشدار صوتی، نبود یک نقطه امن به نام «پناهگاه» بهشدت در ساختار شهری احساس میشود. شهرداری تهران پس از تجربه جنگ ۱۲روزه بارها بر لزوم ایجاد پناهگاه در پایتخت تاکید کرده است. از طرحهای اولیه ساخت پناهگاه-پارکینگ گرفته تا برنامههایی برای تعبیه آنها در بوستانهای شهری. در مردادماه گذشته معاون شهرسازی شهرداری طرحی ترکیبی برای ساخت پناهگاههای شهری رونمایی کرد. او با اشاره به افزایش توان تخریبی سلاحها و لزوم تابآوری شهری تاکید کرده بود که تنها با ۳درصد افزایش در هزینه ساخت و بهرهگیری از تکنولوژی نانو میتوان ساختمانها را در برابر حملات نظامی مقاوم ساخت. به گفته این مقام مسوول رویکرد فعلی ساختمانسازی در ایران صرفا بر زلزله و سایر بلایای طبیعی متمرکز بوده و تهدیداتی چون حملات هوایی نادیده گرفته شده است. بهترین گزینه کوتاهمدت، استفاده از پارکینگهای طبقاتی با طبقات منفی است؛ طرحی که براساس آن طبقات منفی پنج، شش و هفت با سیستم تهویه و خدمات اولیه تجهیز میشوند تا بتوانند به مدت یک هفته تا ۱۰روز پاسخگوی نیاز ساکنان باشند.
این تاخیر در تامین زیرساختهای مدنظر در حالی رخ میدهد که کارشناسان معتقدند با درنظر گرفتن جغرافیای ایران که همواره مخاطراتی مانند زلزله، سیل و آتشسوزیهای گسترده آن را تهدید میکند، تامین امکانات ایمنی از نان شب نیز واجبتر است. تامین و ساخت پناهگاه یک اقدام ساده نیست و باید با درنظر گرفتن دقیق بافت، تکنولوژی و ریسکهای محلی انجام پذیرد تا کارایی لازم را در شرایط بحرانی داشته باشد.
۸۱ ایستگاه مترو به عنوان پناهگاه
در هفتهای که گذشت شهردار تهران درباره وضعیت پناهگاهها در پایتخت گفت: «پس از جنگ ۱۲روزه، موضوع پناهگاهسازی را آغاز کردیم. پیش از آن نیز برنامههایی در این زمینه وجود داشت. مبنای ما ایجاد پارکینگـپناهگاه بود. علاوه بر آن، ایستگاههای مترو نیز برای پناه گرفتن مردم در نظر گرفته شدند. البته همه ایستگاهها چنین قابلیتی ندارند و تنها ۸۱ایستگاه از اقتضای لازم برای خدمترسانی در زمان جنگ برخوردارند.» پیشتر مهدی بابایی، رییس کمیته ایمنی شورای شهر تهران درباره آخرین وضعیت پناهگاههای تهران به «جهانصنعت» گفته بود: در تهران هماکنون فضاهایی شناسایی شدند که از نظر کارشناسی و امنیتی میتوانند در زمان بحران بهعنوان پناهگاه مورد استفاده قرار گیرند اما با رویکرد قدیمی صرفا کاربری پناهگاه این فضاها کافی نیستند. با این حال سازمان پیشگیری و مدیریت بحران موارد متعددی را احصا کرده که در کنار این پناهگاهها زیرساختهای خدماتی نیز برای آنها فراهم شده است. این نقاط در مواقع بحران اطلاعرسانی خواهند شد زیرا متولی مدیریت این حوزه سازمان پدافند غیرعامل کشور است. سازمان پیشگیری و مدیریت بحران تهران وظیفه شناسایی را انجام داده و طیفی از پارکینگها، پاساژها با طبقات منفی و ایستگاههای مترو در این فهرست قرار گرفتند تا در زمان بحران اطلاعرسانی مناسب انجام شود و مردم دچار مشکل نشوند.
بابایی بیان کرده بود: در پاسخ به این پرسش که آیا مترو میتواند بهعنوان پناهگاه امن باشد باید گفت بله، مترو به شرط وجود زیرساختهای بهداشتی و خدماتی درکنار آن میتواند پاسخگو باشد. بررسیها نشان میدهد ایستگاههای مترو برای استفاده بهعنوان پناهگاه شناسایی شدند و قابلیت دسترسی به زیرساختهای خدماتی و بهداشتی را دارند. از اینرو، در زمان جنگ ایستگاههای مترو یکی از بهترین نقاط برای پناهگاه محسوب میشوند. مسوولیت اصلی تامین پناهگاه در تهران به عهده سازمان پدافند غیرعامل است. این سازمان بهعنوان دبیرخانه و نه متولی اجرا با صدور دستورالعملها، نهادها و سازمانهای مختلف را موظف میکند، زیرساختهایی با قابلیت تبدیل به پناهگاه را به اطلاع این سازمان برسانند.
رییس کمیته ایمنی شورای شهر تهران نیز اضافه کرده بود: تجربه جنگ ۱۲روزه نشان داد در شناسایی برخی پناهگاهها مشکلاتی وجود داشت اما پس از آن سازمان پدافند غیرعامل نسبت به جمعآوری اطلاعات اقدام کرده تا در زمان بحران اطلاعرسانی سریع صورت گیرد.
باتوجه به تراکم جمعیت تهران زیرساختهای پناهگاهی موجود بهصورت کامل نمیتوانند پاسخگوی کل جمعیت باشند اما حداقل مانع بحران غافلگیری مانند گذشته خواهند شد.
صدها نقطه توسط سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شناسایی شده و به سازمان پدافند غیرعامل اطلاع داده شده است. پناهگاه شهری باید شاخصهای امنیتی لازم را داشته باشد و این اطلاعات تنها در زمان بحران اطلاعرسانی میشوند تا امنیت عمومی مختل نشود. در مورد استفاده از پارکینگ منازل بهعنوان پناهگاه باید گفت طبقات زیرین ایمنتر هستند و اینموضوع در دورههای مختلف ازجمله جنگتحمیلی هشتساله نیز ثابت شده است. طبقات فوقانی ساختمانها حتی با سازههای نوساز از امنیت کمتری برخوردارند.
افزایش غفلت
۱۸روز پیش از آغاز جنگ، «جهانصنعت» در گفتوگو با کارشناسان حوزه مسکن و شهرسازی به بررسی وضعیت ایمنی پایتخت پرداخته بود.
مازیار حسینی، معاون اسبق امور مسکن و ساختمان وزارت راهوشهرسازی و استاد دانشگاه، در این زمینه گفته بود: تمام ساختمانها و مجتمعهای مسکونی در کشورهای شمال اروپا، بهویژه سوئد حتی در شرایط صلح دارای پارکینگهای زیرزمینی متصل و مجهز به امکانات مقابله با انفجار هستهای بودند اما ایران با وجود موقعیت ژئوپلیتیکی خاص خود در این زمینه دچار غفلت شده است. ساختمانهای بلندمرتبه با چند طبقه پارکینگ زیرین میتوانند بهعنوان پناهگاه مورد استفاده قرار گیرند، به شرط آنکه تهویه هوا و امکانات اولیه مانند آب در آنها فراهم باشد.
وی همچنین اضافه کرده بود: برخی سازههای زیرزمینی مانند ایستگاههای مترو در صورت رعایت ملاحظات فنی میتوانند پناهگاههای مناسبی برای مردم باشند. ساختمانهای بتنآرمه با دیوارهای برشی که عرض آنها از ستونهای معمولی بیشتر است از استحکام کافی برخوردارند و مکانهای مناسبی برای پناهگیری محسوب میشوند. راهپلههایی که فاقد پنجرهاند نیز در مواقع بحران جایگاه امنی دارند. مردم باید نقاط امن ساختمان خود را شناسایی کرده و تمرین کنند تا در کوتاهترین زمان ممکن بتوانند از آنها استفاده کنند حتی اقدامات سادهای مانند چسباندن نوار پهن روی پنجرهها میتواند از میزان آسیبپذیری بکاهد و در زمان جنگ یا حوادث احتمالی مفید باشد.
مرثیهای برای مردمم
تا اینجا سخن به درازا کشیده و قصد نداریم بیش از این وقت شما را بگیریم. آنچه این روزها از خداوند بزرگ برای شما آرزومندیم، سلامتی و آرامش است؛ نعمتی که سالهاست از جامعه ما رخت بسته و هنوز کسی نمیداند مردم این سرزمین چه زمانی قرار است دوباره طعم شیرین آرامش را بچشند. در شبها و روزهای موشکباران تنها توصیهای که میتوان به شما کرد این است که هرچند مسوولان باید از مدتها پیش چنین امکاناتی را فراهم میکردند و با پاسکاریهای نهادی این مساله را به فراموشی سپردند، استفاده از ایستگاههای مترو و پارکینگهای ایمن میتواند تا حدی شما را به احساس امنیت و آرامش نزدیک کند. امید میرود که این بلای شوم هرچه زودتر از سر این سرزمین برطرف شود و مردم دردمند کشورمان دوباره به روزهای روشن و آرام خود بازگردند.
