تنش آبی زیر پوست پایتخت
جهان صنعت– «تهران شهر حساس به آب است و ادامه شرایط فعلی بدون مدیریت مصرف میتواند تامین پایدار آب را با چالش روبهرو کند» این هشداری است که بهنام بخشی، سخنگوی شرکت آب و فاضلاب استان تهران مطرح کرده است. خلاصهای از وضعیتی است که پایتخت در آستانه فصل گرم با آن مواجه شده؛ وضعیتی که در آن پنج سال خشکسالی پیوسته، کاهش ذخایر سدها و افزایش وابستگی به منابع زیرزمینی، معادله آب تهران را به یکی از مهمترین چالشهای شهری تبدیل کرده است.
بخشی با اشاره به اینکه تهران طی پنج سال گذشته خشکسالی ممتد را تجربه کرده، تاکید میکند که الگوی بارش نیز دیگر مانند گذشته نیست. در دهههای پیش دورههای کمبارشی معمولا با یک سال پربارش جبران میشد اما اکنون این چرخه به هم خورده و پایداری منابع آبی را با اختلال مواجه کرده است. بهگفته او، پایتخت برای حفظ تعادل آبی به حدود ۲۸۰ میلیمتر بارندگی سالانه نیاز دارد در حالی که این رقم در سالهای اخیر بهطور محسوسی کاهش یافته و حتی در سال آبی گذشته به حدود ۱۶۰میلیمتر رسیده است.
سخنگوی آب و فاضلاب عنوان کرده که مدیریت آبفا تلاش کرده با سه رویکرد اصلی تامین، توزیع و مصرف و با اتکا به اقدامات فنی و مدیریتی، وضعیت را تثبیت کند. به گفته او، پروژههای بزرگی مانند رینگ آبرسانی تهران، ارتقای بهرهوری چاهها، کاهش هدررفت شبکه و تسریع در طرحهای انتقال آب، بخشی از این تلاشها بوده است. بهویژه پروژه انتقال آب از طالقان، بهعنوان یکی از اقدامات کلیدی توانسته بخشی از نگرانیها درباره کمبود آب را کاهش دهد. با این حال آنچه از دل این اقدامات برمیآید، بیشتر «مدیریت بحران» است تا «حل بحران» چراکه ریشههای مساله همچنان پابرجاست.
فشار مضاعف بر منابع زیرزمینی
یکی از مهمترین نشانههای وضعیت شکننده منابع آبی تهران، کاهش محسوس ذخایر سدهای تامینکننده آب سطحی است. براساس اعلام آبفا، حجم آب ذخیرهشده در سدهای پنجگانه تهران تا اوایل اردیبهشتماه حدود ۳۴۵میلیون مترمکعب ثبت شده که در مقایسه با سال گذشته حدود ۹۰میلیون مترمکعب کاهش دارد. این افت تنها یک عدد نیست بلکه نشانهای از کاهش ظرفیت اطمینان سیستم آبرسانی است.
پیامد مستقیم این کاهش، افزایش اتکا به منابع زیرزمینی است؛ روندی که در سالهای اخیر شدت گرفته و سهم این منابع را از حدود ۳۰درصد به نزدیک ۶۰درصد رسانده است. این تغییر اگرچه در کوتاهمدت به جبران کمبود کمک میکند اما در بلندمدت میتواند تبعات جدی بهدنبال داشته باشد از جمله افت سطح آبخوانها، فرونشست زمین و کاهش کیفیت منابع آب. به همین دلیل کارشناسان تاکید دارند که استفاده از منابع زیرزمینی باید با احتیاط و بهعنوان «گزینه اضطراری» انجام شود، نه بهعنوان راهکار دائمی.
در همین چارچوب تلاش برای افزایش استفاده از منابع جایگزین بهویژه پساب در دستور کار قرار گرفته است. توسعه تصفیهخانههای فاضلاب و ایجاد ظرفیت سالانه حدود ۵۰۰میلیون مترمکعب پساب، گامی مهم در این مسیر محسوب میشود. این پساب میتواند در آبیاری فضای سبز، صنایع و برخی فعالیتهای کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد و فشار بر منابع آب شرب را کاهش دهد. تفاهم میان آبفا و شهرداری تهران برای استفاده از پساب در فضای سبز شهری و همچنین انتقال چاههای دارای کیفیت شرب به شبکه آبرسانی، نمونهای از رویکردهای جدید در مدیریت منابع آب است.
با این حال واقعیت آن است که حتی با توسعه این منابع جایگزین، شکاف میان عرضه و تقاضا بهطور کامل پر نمیشود. این شکاف بهویژه در دورههای اوج مصرف، میتواند به شکل افت فشار یا محدودیتهای مقطعی خود را نشان دهد؛ موضوعی که در سالهای گذشته نیز تجربه شده است.
پرمصرفها زیر ذرهبین
در سالهای اخیر که تنشهای آبی تشدید شده و تهران را هم در بر گرفته است، در کنار چالشهای تامین، مساله مصرف به یکی از کانونهای اصلی سیاستگذاری تبدیل شده است. براساس اعلام آبفا، الگوی مصرف مطلوب برای هر شهروند ۱۳۰ لیتر در شبانهروز تعیین شده در حالی که میانگین مصرف واقعی حدود ۶۵ لیتر بیشتر از این رقم است. این فاصله در مقیاس جمعیتی تهران، به معنای فشار قابلتوجه بر شبکه آبرسانی است.
ترکیب مشترکان نیز نشاندهنده همین چالش است. در حال حاضر تنها حدود ۴۰درصد مشترکان در گروه خوشمصرف قرار دارند درحالی که ۵۶درصد پرمصرف و ۴درصد بدمصرف محسوب میشوند. این ارقام نشان میدهد که بخش عمدهای از مصرف، فراتر از الگوی تعیینشده انجام میشود و بدون اصلاح این روند، هرگونه افزایش ظرفیت تامین، بهسرعت توسط مصرف بالا جذب خواهد شد.
برای مقابله با این وضعیت، سیاستگذار از ترکیبی از ابزارهای تشویقی و تنبیهی استفاده کرده است. از یکسو طرحهایی مانند نصب تجهیزات کاهنده مصرف، با ارائه تسهیلات و کاهش هزینه قبوض، تلاش میکنند رفتار مصرفکنندگان را تغییر دهند. این تجهیزات میتوانند تا ۳۰درصد در مصرف آب صرفهجویی ایجاد کنند و حتی هزینه قبض را تا ۵۰درصد کاهش دهند. تجربه سال گذشته نشان میدهد که این سیاستها تا حدی موفق بوده و سهم مشترکان خوشمصرف افزایش یافته است.
از سوی دیگر برای مشترکان پرمصرف و بدمصرف، سیاست محدودیت موقت پس از اخطار در نظر گرفته شده است. این سیاست که با هدف توزیع عادلانه آب اجرا میشود، نشانهای از ورود مدیریت آب به فاز سختگیرانهتر است. در واقع زمانی که ابزارهای تشویقی بهتنهایی کافی نباشند، ناگزیر باید از ابزارهای کنترلی نیز استفاده شود.
با این حال اجرای چنین سیاستهایی بدون همراهی اجتماعی میتواند با چالش مواجه شود. تجربه نشان داده که موفقیت برنامههای مدیریت مصرف، بیش از هر چیز به پذیرش عمومی و تغییر نگرش شهروندان بستگی دارد. در این میان کمپینهایی مانند «تهران، شهر حساس به آب» و «نصفش کنیم» تلاش کردهاند این تغییر نگرش را تقویت و نوعی ارتباط ذهنی و رفتاری میان شهروندان و مساله آب ایجاد کنند.
تابستان کولری و آزمون بزرگ مدیریت مصرف
با نزدیکشدن به فصل گرما، یکی از مهمترین عوامل افزایش مصرف آب، کولرهای آبی است. برآوردها نشان میدهد حدود ۳میلیون کولر آبی در تهران فعال میشوند که هرکدام بهطور متوسط روزانه ۲۰۰ لیتر آب مصرف میکنند و این رقم در شرایط نامناسب میتواند به ۳۵۰ لیتر نیز برسد. این یعنی بخش قابلتوجهی از مصرف آب در تابستان، به عملکرد همین تجهیزات وابسته است.
در چنین شرایطی توصیههایی مانند استفاده از کولرهای کممصرف، نصب سایهبان و کاهش زمان استفاده، تنها توصیههای ساده نیستند بلکه بخشی از راهبرد کلان مدیریت مصرف محسوب میشوند. حتی تاخیر چندروزه در روشنکردن کولرها میتواند در مدیریت پیک مصرف تاثیر قابلتوجهی داشته باشد.
از سوی دیگر آبفا اعلام کرده که تلاش دارد تابستان امسال را بدون افت فشار و تنش آبی پشت سر بگذارد اما تحقق این هدف به میزان زیادی به رفتار مصرفکنندگان وابسته است. در سال گذشته بهدلیل شرایط شکننده منابع، افت فشار شبانه در برخی مناطق اعمال شد؛ تجربهای که نشان میدهد در صورت افزایش مصرف، چنین اقدامات کنترلی میتواند دوباره در دستور کار قرار گیرد.
در کنار این مسائل، موضوع کیفیت آب نیز از جمله دغدغههای شهروندان است. آبفا تاکید دارد که کیفیت آب تهران در سطح مطلوب قرار دارد و نیازی به استفاده از دستگاههای تصفیه خانگی نیست؛ دستگاههایی که بهگفته این شرکت، خود موجب هدررفت آب میشوند. همچنین با وجود فرسودگی بخشی از شبکه، پایش مستمر و عملیات بازسازی سالانه باعث شده میزان هدررفت واقعی در تهران به زیر ۱۰درصد برسد.
در تابستان پیش رو، بازهم تهران در یک نقطه حساس قرار گرفته است. نقطهای که در آن هر دو سوی معادله عرضه و تقاضا تحت فشار هستند. در چنین شرایطی عبور از تابستان بدون بحران نهتنها به اقدامات مدیریتی بلکه به تغییر رفتار مصرفکنندگان نیز وابسته است. اگر تابستان امسال بدون تنش جدی سپری شود، چالش اصلی همچنان باقی خواهد ماند. آینده آب در پایتخت، به توانایی در ایجاد تعادل پایدار میان منابع و مصارف گره خورده است.
منبع: ایسنا
