تعلیق «پروژه آزادی» ترامپ
جهان صنعت – دونالد ترامپ حوالی غروب سهشنبه و پس از کمتر از ۴۸ ساعت از آغاز طرحی که با هدف گشایش تنگه هرمز و فراهم کردن شرایط تردد کشتیها از این آبراه راهبردی کلید زده بود، از این طرح عقبنشینی کرد. تغییر موضعی آشکار که اگرچه رییسجمهوری ایالات متحده اصرار دارد صرفا یک اقدام «موقت» است و با هدف «تلاش برای دستیابی به توافق پایان جنگ» و «بازگشایی تنگه هرمز» انجام میگیرد اما حتی در این صورت هم معنایی ندارد، مگر شکست «پروژه آزادی» ترامپ! هرچند آنچه ترامپ همزمان با اعلام «تعلیق موقت» این طرح، در خصوص دستیابی به «پیشرفتی بزرگ در مسیر دستیابی به یک توافق کامل و نهایی با نمایندگان ایران» مطرح کرد، بهقدری مهم بود که رسانهها ترجیح دادند بهجای تمرکز بر توقف موقت «پروژه آزادی»، به چند و چون تحولات دیپلماتیکی که در پشت صحنه در جریان بود، متمرکز شوند و بررسی کنند که طرفین چگونه میخواهند شکاف عمیقی را که در مواضع تهران و واشنگتن وجود دارد، ترمیم کنند.
آخرین شگفتانه ترامپ؛ توقف «پروژه آزادی» و حرکت بهسوی «توافق»
دونالد ترامپ که حوالی غروب سهشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی تروثسوشال نهتنها ناظران، بلکه حتی احتمالا بخش بزرگی از بازیگران اصلی تحولات دو، سه ماه گذشته را غافلگیر کرد، در حالی از توقف موقت «پروژه آزادی» خبر داد که در عین حال تاکید داشت آمریکا در مذاکرات با ایران برای دستیابی به توافق کامل و نهایی به «پیشرفتی بزرگ» دست یافته است. رییسجمهور ایالات متحده در شبکه اجتماعی خود نوشت: «براساس درخواست پاکستان و دیگر کشورها، موفقیت نظامی عظیمی که در جریان کارزار علیه کشور ایران داشتهایم و همچنین این واقعیت که پیشرفت بزرگی در مسیر دستیابی به یک توافق کامل و نهایی با نمایندگان ایران حاصل شده است، ما بهطور متقابل توافق کردهایم که در حالی که محاصره با قدرت کامل به قوت خود باقی خواهد ماند، «پروژه آزادی» – یعنی عبور کشتیها از تنگه هرمز- برای مدت کوتاهی متوقف تا مشخص شود آیا این توافق میتواند نهایی و امضا شود یا نه.» خبری که هیچ بعید نیست که حتی وزیر امور خارجه ایالات را نیز شگفتزده کرده باشد؛ چه آنکه مارکو روبیو تنها دقایقی پیش از انتشار این پیام ترامپ در یک نشست مطبوعاتی اعلام کرده بود که ایالات متحده به دستور رییسجمهور این کشور، پیشنویس قطعنامهای را بهمنظور حمایت از آزادی کشتیرانی و تامین امنیت تنگه هرمز به شورای امنیت سازمان ملل ارائه کرده است. قطعنامهای که اگر شاهد دور دوم مذاکرات اسلامآباد باشیم و طرفین آنطور که ترامپ ابراز امیدواری کرده، بتوانند با یکدیگر به یک توافق کامل و نهایی دست یابند، طبیعتا فاقد موضوعیت خواهد بود و درنتیجه بعید است اساسا در نشست شورای امنیت مطرح شود. هرچند واشنگتن در تمام اقدامهای خود در خصوص ایران، همواره چند راهبرد را در کنار هم دنبال کرده تا بتواند با اعمال فشار حداکثری و چندجانبه، سرعت دستیابی به مطالبات خود را افزایش دهد. حتی این سیاست هوشمندانه نیز در عمل کمکی به ترامپ نکرده و او کماکان پس از قریب به ۷۰روز از آغاز حملات نظامی به خاک ایران، به هیچیک از خواستههایش دست نیافته است.
واکنش ایران به عقبنشینی ترامپ از «پروژه آزادی»
در شرایطی که اما دستکم تا زمان نگارش این گزارش در واپسین ساعات عصر چهارشنبه، شاهد واکنش مشخص و صریح مقامهای ارشد جمهوری اسلامی به ادعاهای تازه ترامپ در خصوص پیشرفت در مسیر دستیابی به توافق نبودهایم و معدود موضعگیریها نیز صرفا واکنشی بود به عقبنشینی ترامپ از اجرای «پروژه آزادی»، روز گذشته فرماندهی نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در یک پیام توئیتری، تلویحا از بازگشایی تنگه هرمز خبر داد. فرماندهی نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در پیامی که به دو زبان انگلیسی و فارسی و از طریق حساب کاربری این نهاد نظامی در شبکه اجتماعی ایکس (توئیتر) منتشر شد، از همکاری کاپیتانها و مالکین کشتیهای مستقر در خلیج فارس و دریای عمان برای عبور و مرور از تنگه هرمز مطابق ضوابط ایران و مشارکت مطلوب شناورها در امنیت دریانوردی منطقه تشکر کرد و نوشت: «با پایان تهدیدهای متجاوزان و در سایه رویههای جدید، امکان عبور و مرور ایمن و پایدار از تنگه فراهم خواهد شد.» همچنین رضا امیری مقدم، سفیر جمهوری اسلامی در اسلامآباد در پیامی که از طریق حساب کاربری شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس (توئیتر) منتشر کرد، پیام ترامپ در تروثسوشال را بازنشر کرد و در واکنش به آن نوشت: «آزموده را دوباره آزمودن خطاست»!
روایتهای رسانهای از جزئیات پیشنویس اولیه توافق تهران- واشنگتن
با این همه اما آنچه به فاصله تنها چند ساعت پس از اعلام توقف موقت «پروژه آزادی» و همچنین دیگر ادعای ترامپ در خصوص دستیابی به «پیشرفت بزرگ در مسیر دستیابی به یک توافق کامل و نهایی»، ناظران را نسبتبه احتمال کاهش سطح تنش در روابط ایران و امریکا امیدوار کرد، اخباری بود که چند منبع رسانهای معتبر در ارتباط با جزئیات پیشنویس اولیه توافق منتشر کردند. چنانکه وبسایت اکسیوس در گزارشی مدعی شد که ایران و آمریکا در نزدیکترین نقطه ممکن به یک تفاهمنامه برای پایان جنگ و بازگشایی محاصره بنادر ایران و تنگه هرمز قرار گرفتهاند و ساعاتی بعد خبرگزاری رویترز نیز ادعاهای اکسیوس را تایید کرد.
این درحالی بود که اکسیوس با اشاره به یک تفاهمنامه یکصفحهای احتمالی شامل ۱۲ بند، مدعی شده که طرفین قرار است در یک فرآیند ۳۰روزه، شرایط را برای امضای توافقنامه جامع فراهم کنند. این وبسایت خبری-تحلیلی که به نقل از دو مقام آمریکایی و دو منبع آگاه درباره جزئیات متن پیشنویس اولیه توافق تهران و واشنگتن گزارش میداد، با اشاره به امیدواری مقامهای ایالات متحده نسبتبه احتمال دستیابی به توافق با ایران بر سر «یک یادداشت تفاهم یکصفحهای» تاکید کرد که درصورت امضای این توافق جامع، طرفین ضمن پایان دادن به جنگ، چارچوبی را برای مذاکرات هستهای مفصلتر نیز ایجاد خواهند کرد. اکسیوس با طرح این ادعا که ایالات متحده انتظار دارد ظرف ۴۸ساعت آینده، پاسخهای ایران را درمورد چندین نکته کلیدی دریافت کند، تاکید کرده اگرچه هنوز هیچ موردی نهایی نشده اما بهباور منابع این وبسایت خبری-تحلیلی، «طرفین اکنون در نزدیکترین نقطه به توافق از زمان آغاز جنگ قرار دارند»؛ توافقی که بنابر گزارش اکسیوس، شامل «تعهد ایران به توقف غنیسازی هستهای (Moratorium)»، «موافقت آمریکا با لغو تحریمها و آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای مسدود شده ایران» و همچنین «لغو محدودیتهای تردد در تنگه هرمز از سوی هر دو طرف» خواهد بود. این وبسایت خبری البته تاکید کرده که بسیاری از این شرایط مشروط به دستیابی به توافق نهایی است؛ مسالهای که خطر بازگشت جنگ یا باقی ماندن در وضعیت بلاتکلیفی (توقف جنگ بدون حل ریشهای مسائل) را پنهان نگه میدارد.
اکسیوس که مدعی است مقامهای ایالات متحده معتقدند رهبری ایران دچار دودستگی است و ایجاد اجماع میان جناحهای مختلف ممکن است بسیار دشوار باشد، تاکید کرده که برخی مقامهای آمریکایی حتی نسبت به دستیابی به یک توافق اولیه تردیدهای جدی داشته و مشکوک هستند چراکه پیش از این نیز در چند نوبت خوشبینیهایی ایجاد شده بود که هیچیک از آن موارد درنهایت به نتیجه نرسید. با این حال مقامهای آمریکایی به اکسیوس گفتهاند که تصمیم اخیر و ناگهانی ترامپ برای عقبنشینی از «پروژه آزادی» و تلاش برای گشایش تنگه هرمز بهمنظور جلوگیری از فروپاشی آتشبس شکننده، مستقیما براساس پیشرفت در این گفتوگوها اتخاذ شده است. اکسیوس همچنین با استناد به اظهارات دو مقام امریکایی و دو منبع آگاه، از یک «یادداشت تفاهم (MOU) یکصفحهای» خبر داده که شامل ۱۴بند است و فرستادگان ترامپ یعنی استیو ویتکاف و جرد کوشنر در حال مذاکره درباره آن با چندین مقام ایرانی (بهصورت مستقیم و ازطریق واسطهها) هستند. تفاهمنامهای که بهمنظور توافق بر سر «پایان جنگ» در منطقه تنظیم شده و اگر طرفین بتوانند درباره مفاد و جزئیاتش به تفاهم برسند، یک دوره ۳۰روزه برای مذاکرات جزئی جهت بازگشایی تنگه، محدود کردن برنامه هستهای و لغو تحریمها آغاز خواهد شد؛ مذاکراتی که احتمالا بهمیزبانی اسلامآباد یا ژنو برگزار خواهد شد. اکسیوس همچنین تاکید کرده که بنابر این یادداشت توافق یکصفحهای قرار است محدودیتهای ایران بر کشتیرانی در تنگه هرمز و محاصره دریایی ایران در یک بازه زمانی ۳۰روزه به تدریج لغو شوند. همچنین درحالی که طرفین بر سر مدت زمان توقف غنیسازی در حال رایزنی هستند، بنابر ادعای اکسیوس، آمریکا خواستار آن شده که غنیسازی در ایران برای ۲۰سال متوقف شود؛ حال آنکه پیشنهاد تنها ۵سال است. این درحالی است که بهگفته منابع اکسیوس، احتمالا طرفین درنهایت بر روی یک بازه زمانی ۱۲ تا ۱۵سال توافق کنند. در عین حال آمریکا بهدنبال اضافه کردن بندی در متن توافق نهایی است که درصورت تخلف ایران، مدت توقف غنیسازی تمدید شود. این درحالی است که به ادعای مقامهای آمریکایی، طرفین در حال بحث بر سر بندی هستند که ایران را متعهد به عدم فعالیت در تاسیسات هستهای زیرزمینی و پذیرش رژیم بازرسیهای گسترده (از جمله بازرسیهای سرزده) میکند.
اکسیوس که در ادامه به بحث «خروج اورانیوم با غنای بالا از ایران» ذیل سرفصل «یک نکته غافلگیرکننده» پرداخته، در این رابطه نوشته است: «در یکی از حساسترین بخشها، دو منبع آگاه به اکسیوس گفتهاند که ایران ممکن است با خروج اورانیوم با غنای بالای خود از کشور موافقت کند»؛ موضوعی که اولویت اصلی آمریکا بوده و تهران پیش از این آن را رد کرده بود. این درحالی است که در بخش دیگری از این گزارش، ادعا شده که یکی از گزینههای روی میز، انتقال این مواد به خاک ایالات متحده است!
اما در شرایطی که پیرو انتشار این گزارش مهم توسط اکسیوس، کماکان بسیاری از ناظران حاضر به باور ادعاهای این پایگاه خبری- تحلیلی نبودند، خبرگزاری رویترز نیز با تایید کلی ادعای اکسیوس به نقل از یک منبع پاکستانی اعلام کرد که ایالات متحده و جمهوری اسلامی به موافقت با یک یادداشت تفاهم یکصفحهای برای پایان دادن به جنگ نزدیک هستند. هرچند رویترز از اشاره به جزئیات این یادداشت تفاهم خودداری کرده است.
واکنش منفی خبرگزاری دولتی به ادعای توافق در اکسیوس
در شرایطی که اما دستکم تا زمان نگارش این گزارش، مقامهای ایرانی هیچ واکنش صریحی به کلیات و جزئیات مورد ادعای اکسیوس نداشتهاند، اسماعیل بقائی در گفتوگوی کوتاه عصر چهارشنبه خود با ایسنا اعلام کرد: «پیشنهاد آمریکا از سوی ایران در حال بررسی است.» سخنگوی وزارت امور خارجه ایران تاکید کرد: «طرح و پیشنهاد آمریکا از سوی ایران همچنان در حال بررسی است و ایران پس از جمعبندی نقطه نظرات خود را به طرف پاکستانی منتقل میکند.» این خبرگزاری دولتی همچنین با اشاره به تحولات رسانهای که درپی عقبنشینی ترامپ از اجرای «پروژه آزادی» شاهد بودیم، اعلام کرد: «رسانههای آمریکایی در ساعات گذشته در راستای پوشش شکست «پروژه آزادی» رییسجمهور آمریکا در تلاش هستند تا با انتشار گمانهزنیها و اخبار جعلی این فضا را به نفع ترامپ و آمریکا منحرف کنند.» ایسنا همچنین با اشاره به گزارش اخیر اکسیوس تاکید کرد که در این گزارش، «بخشهایی از توافق مدنظر آمریکا با ایران» منتشر کرده که «پیشنهادهای زیادهخواهانه و غیرواقعی در آن مطرح شده است»؛ پیشنهادهایی که بنابر اعلام این خبرگزاری وابسته به دولت جمهوری اسلامی، در روزهای اخیر بهشدت از سوی مقامهای ایرانی رد شده است. این خبرگزاری از این نیر فراتر رفت و نوشت: «خبرنگار ایسنا اطلاع موثق یافت که بخشهایی از محتوای منتشر شده از سوی رسانه آمریکایی اکسیوس در ورد توافق ایران و آمریکا، گمانهزنی رسانهای و جوسازی است و همچنان آنچه از سوی هیات مذاکرهکننده ایران مورد بررسی است، بحث «خاتمه جنگ» است و موضوع هستهای به هیچ عنوان در این مرحله از مذاکرات مورد بحث نیست.»
خوشبینی اسلامآباد به روند دیپلماسی
بهرغم این واکنش منفی ایسنا به گزارش اکسیوس اما ظاهرا اسلامآباد کماکان در تلاش است تا مگر بتواند نظر تهران را به واشنگتن نزدیک کند. چنانکه روز گذشته درپی انتشار خبر توقف موقت «پروژه آزادی»، نخستوزیر پاکستان از این اقدام دونالد ترامپ را اقدامی «بهموقع» ارزیابی کرد و ضمن تقدیر از آن گفت: «پاسخ رییسجمهور آمریکا به درخواست پاکستان و سایر کشورهای برادر بهویژه ولیعهد عربستان سعودی در این برهه حساس، به پیشبرد صلح، ثبات و آشتی منطقهای کمک زیادی خواهد کرد.» شهباز شریف با اینکه «پاکستان همچنان قاطعانه متعهد به حمایت از تمام تلاشهایی است که خویشتنداری و حل مسالمتآمیز درگیریها را از طریق گفتوگو و دیپلماسی ترویج میدهد»، تصریح کرد: «ما بسیار امیدواریم که روند فعلی به توافقی پایدار منجر شود که صلح و ثبات پایدار را برای منطقه و فراتر از آن تضمین کند.»
