توافق؛ خیلی دور، خیلی نزدیک
جهان صنعت – قریب به سه ماه پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران و در حالی که در بیش از نیمی از این بازه زمانی، آتشبسی البته شکننده میان طرفین برقرار بوده، ناگهان ورق تحولات برگشته و حالا نه فقط رسانههای داخلی یا طیفی خاص از مطبوعات مخالف ادامه جنگ بلکه تقریبا اغلب رسانهها و مطبوعات چپ و راست جهانی و داخلی از احتمال توافق تهران و واشنگتن ظرف ماههای پیشرو گزارش میدهند؛ هرچند تمامی ناظران کماکان با دقت در انتخاب تعابیر و واژگان خود مراقبند که بیش از اندازه در دام خوشبینی مفرط گرفتار نشده و تا زمانی که مقامهای ارشد ایرانی و آمریکایی پای یک برگه توافقنامه را امضا نکردند، از صحبت درباره پایان قطعی جنگ و برقراری روابطی آرام و معقول میان ایران و آمریکا بپرهیزند.
جزئیات تفاهم ۳۰ تا ۶۰ روزه ایران و آمریکا بهروایت رسانهها
در شرایطی که اما بسیاری از مطبوعات و رسانههای جریان اصلی در ۲۴ساعت گذشته، از تحولی چشمگیر در مذاکرات ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان طی هفتههای گذشته خبر دادهاند، برخی از این منابع معتقدند که آنچه حالا طرفین به امضای آن نزدیک شدهاند، عملا بهترین سناریویی است که دستکم از زمان اعلام آتشبس شکننده ۱۸فروردینماه امسال قابلتصور بود. این در حالی است که در میان روایتهایی که این رسانهها، فارغ از جهتگیریهای سیاسی و امنیتی خود دنبال میکنند، نقاط مشترک چشمگیری دیده میشود. بر این اساس وبسایت اکسیوس در گزارشی مفصل روز گذشته خود از «جزئیات توافق احتمالی میان ایران و آمریکا» خبر داد و اعلام کرد که طرفین پس از هفتهها رایزنی و مذاکره با میانجیگری طرف پاکستانی و همچنین نقشآفرینی برخی از دیگر بازیگران منطقهای همچون قطر، ترکیه، مصر و عمان قصد دارند در یک «دوره ۶۰روزه اولیه»، زمینه دستیابی به تفاهمی طولانیمدتتر را فراهم کنند. بنابر آنچه اکسیوس گزارش داده، «توافقی که آمریکا و ایران به امضای آن نزدیک شدهاند، شامل تمدید ۶۰روزه آتشبس است که طی آن تنگه هرمز بازگشایی میشود، ایران قادر به فروش آزادانه نفت خواهد بود و مذاکراتی درمورد برنامه هستهای ایران انجام میشود.» این وبسایت نزدیک به دولت ترامپ و نتانیاهو که به نقل از یک مقام آمریکایی از این تفاهم اولیه گزارش داده، همچنین با تاکید بر اهمیت همین تفاهم اولیه نوشته است: «این توافق از تشدید جنگ جلوگیری کرده و فشار بر عرضه نفت جهانی را کاهش میدهد. با این حال مشخص نیست که آیا این توافق به یک توافق صلح پایدار منجر خواهد شد که به خواستههای هستهای رییسجمهور ترامپ نیز بپردازد.» بنابر اعلام اکسیوس، «هم ترامپ و هم میانجیها اشاره کردهاند که این توافق ممکن است یکشنبه اعلام شود، اگرچه هنوز نهایی نشده و همچنان ممکن است از بین برود.»
همزمان یک مقام آمریکایی شرح دقیقی از پیشنویس موجود ارائه داده که ازقضا بخش بسیاری از آن توسط منابع دیگر نزدیک به مذاکرات تایید شده است. هرچند بهنوشته اکسیوس، این جزئیات هنوز ازسوی ایران تایید نشده است و تهران نیز بهطور غیرمستقیم نشانهها و پالسهایی را ارسال کرده که نشان میدهد آنان نیز به امضای توافق علاقهمندند و در نتیجه میتوان گفت که دستیابی به چنین تفاهمی دستکم چندان دور از انتظار نیست.
اکسیوس که در ادامه گزارش خود به برخی محورهای مهم محتوای این تفاهم اولیه پرداخته، مینویسد: «هر دو طرف یک یادداشت تفاهم را امضا میکنند که ۶۰ روز اعتبار دارد و با رضایت طرفین قابلتمدید است. در طول دوره ۶۰ روزه، تنگه هرمز بدون عوارض باز خواهد بود و ایران موافقت میکند مینهایی را که در تنگه کار گذاشته است، پاکسازی کند تا کشتیها آزادانه تردد کنند. در مقابل، آمریکا نیز محاصره بنادر ایران را لغو کرده و برخی معافیتهای تحریمی را صادر میکند تا به ایران اجازه دهد آزادانه نفت بفروشد.» همزمان اکسیوس با استناد به اظهارات یک مقام آمریکایی که نخواست نامش فاش شود، نوشته که این مقام آمریکایی اذعان کرده این امر به اقتصاد ایران رونق میبخشد. هرچند بهگفته این مقام آمریکایی، این تحولات همزمان بهنحوی چشمگیر موجب تسکین و بازگشت آرامش به بازار جهانی نفت خواهد شد. این مقام آمریکایی گفته که اگر ایران هرچه سریعتر مینها را پاکسازی کند و کشتیرانی از سر گرفته شود، میتواند به لغو سریعتر محاصره نیز خوشبین باشد. این در حالی است که «کاهش تحریم در قبال عملکرد» ازسوی دونالد ترامپ بهعنوان اصل کلیدی در این توافق موردتاکید قرار گرفته است. نکتهای که به نحوی طنزآمیز نشان از این دارد که دونالد ترامپ پس از سالها مخالفخوانی با توافق برجام یا همان توافق برنامه جامع اقدام مشترک، حال پس از تحمیل دو جنگ تمامعیار به خاک ایران و تشدید فشارهای اقتصادی و تحریمی، عملا به همان نقطهای بازگشته که زمانی باراک اوباما در سال۲۰۱۵ در آن قرار داشت. بر این اساس در حالی که به گفته این مقام آمریکایی، ایران خواهان آزادسازی فوری وجوه و لغو دائمی تحریمهاست اما طرف آمریکایی اصرار دارد که این امر تنها پس از انجام امتیازات ملموس انجام میشود. همزمان این مقام آمریکایی متعهد شدن تهران به عدم پیگیری برنامه هستهای تسلیحاتی را بهعنوان شرط اصلی پیشبرد این تفاهم اولیه مورد تاکید قرار داده است.
اکسیوس همچنین به نقل از دو منبع آگاه دیگر مدعی شده که ایران از طریق میانجیها به آمریکا تعهدات شفاهی کافی را درباره دامنه امتیازاتی که حاضر است درمورد غنیسازی و مواد هستهای بدهد، ارائه کرده است. آمریکا نیز موافقت کرده که در طول دوره ۶۰ روزه درمورد لغو تحریمها و آزادسازی وجوه ایران مذاکره کند، اگرچه این اقدامات تنها بهعنوان بخشی از توافق نهایی که بهطور راستیآزمایی اجرا میشود، اجرایی خواهد شد. اکسیوس همچنین به نکته دیگری در این تفاهم اولیه درباره تنش میان اسرائیل و لبنان اشاره و در حالی از آن بهعنوان یک «نکته جالب» یاد کرده که بهموجب آن، «پیشنویس یادداشت تفاهم روشن میکند که جنگ بین اسرائیل و حزبالله در لبنان پایان مییابد.» هرچند آنطورکه یک مقام اسرائیلی گفته، نتانیاهو در تماس تلفنی روز شنبه خود با ترامپ، بهشدت نسبتبه اجرای این شرط ابراز نگرانی کرده است. بنابر این گزارش نتانیاهو دراین تماس تلفنی همچنین نگرانیهایی را درمورد سایر جنبههای توافق ابراز کرده است؛ هرچند در این گزارش تاکید شده که نخستوزیر اسرائیل استدلال خود در مخالفت با این شرط مهم در تفاهم اولیه تهران و واشنگتن و برخی از دیگر محورهای تفاهم را به شیوهای «محترمانه» و «مودبانه» مطرح کرده است؛ رویکردی که آشکارا نشاندهنده دست پایینتر تلآویو در حال حاضر است. با این همه به گفته این مقام آمریکایی که با اکسیوس گفتوگو کرده، آنچه در حال حاضر طرفین برای دستیابی به آن تلاش میکنند و پیشرفتهای چشمگیری نیز داشتهاند، یک «آتشبس یکطرفه» نیست و اگر احیانا در این بازه ۶۰روزه پیشرو، حزبالله برای تجدید قوا یا تحریک به حمله تلاش کند، اسرائیل مجاز خواهد بود دست به اقدام نظامی بزد. هرچند در عین حال تاکید شده که «اگر حزبالله خویشتنداری کند، اسرائیل نیز خویشتنداری خواهد کرد.»
اما این تنها وبسایت اکسیوس نیست که در ارتباط با تفاهم اولیه و ۶۰ روزه تهران و واشنگتن گزارش داده است؛ به بیان دقیقتر اگرچه گزارش اکسیوس بهمراتب کاملتر و مفصلتر از دیگر رسانهها بود اما برخی از دیگر منابع رسانهای همچون رویترز، فایننشالتایمز، الحدث، العربیه، الجزیره و دیگر رسانهها نیز از زوایای مختلف به تفاهمی که بالاخره پس از هفتهها رایزنی مستقیم و غیرمستقیم میان ایران و آمریکا با میانجیگری طرف پاکستانی حاصل شد، پرداخته است. در این میان روزنامه فایننشالتایمز در گزارش عصر شنبه خود از نزدیک شدن ایران و آمریکا به تمدید آتشبس ۶۰ روزه خبر داد و نوشت: «میانجیگران سرانجام به نهایی کردن توافقی بین ایران و آمریکا برای تمدید آتشبس به مدت ۶۰روز نزدیک شدهاند.» بهنوشته روزنامه فایننشالتایمز، «توافق پیشنهادی شامل بازگشایی تدریجی تنگه هرمز، در کنار مذاکراتی درمورد رقیقسازی یا انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده با خلوص بالای ایران خواهد بود. در مقابل، واشنگتن نیز محاصره بنادر ایران را کاهش میدهد، کاهش تحریمها را پیشنهاد میدهد و آزادسازی مرحلهای داراییهای مسدودشده ایران در خارج از کشور را آغاز میکند.» هرچند برخلاف ادعاهای رسانه انگلیسی، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران و سخنگوی هیات مذاکرهکننده ایران در ۲۴ساعت گذشته نیز به دفعات هرگونه تفاهم و حتی گفتوگو بر سر مساله هستهای را در مرحله کنونی نادرست خوانده و گفته «موضوع هستهای ما بهانه دو جنگ تجاوزکارانه علیه مردم ایران بوده از این رو مسوولانه و خردمندانه تصمیم گرفتیم در این مرحله اولویت و تمرکز را روی موضوعی که برای همه ما فوریت دارد و آن خاتمه جنگ است، بگذاریم.»
احتمال ازسرگیری مذاکرات در نیمه خردادماه
رسانه الحدث در گزارش خود با تکرار آنچه اکسیوس و فایننشالتایمز درباره تفاهم ۶۰روزه تهران و واشنگتن گزارش دادهاند، مدعی شده که «توافق اولیه احتمالی بین ایران و آمریکا، «اعلامیه اسلامآباد» نام خواهد داشت.» العربیه نیز از زمان برگزاری دور بعدی مذاکرات خبر داده و ادعا کرده که این مذاکرات «ممکن است در روز ۵ ژوئن۲۰۲۶ (۱۵ خردادماه ۱۴۰۵) برگزار شود»؛ مذاکراتی که بنابر ادعای العربیه، همچون دور نخست، به میزبانی و میانجیگری طرف پاکستانی برگزار خواهد شد و در صورتی که اتفاق ناگواری در این حدود دو هفته پیشرو رقم نخورد، روسای هیاتهای مذاکرهکننده یعنی محمدباقر قالیباف و جیدی ونس برای انجام مذاکرات راهی اسلامآباد خواهند شد. همزمان العربیه در بخش دیگری از گزارش خود در این رابطه مدعی شده است که «پس از تفاهمنامه، مذاکره برای توافق درباره مسائل نهایی انجام خواهد شد.» این در حالی بود که منابع رسانهای داخلی نیز از بخشهای پیدا و پنهان این تفاهم اولیه گزارش داده و ازجمله خبرگزاری اصولگرای تسنیم در گزارشی مختصر در این رابطه که به نقل از یک منبع آگاه که نخواست نامش فاش شود، منتشر شد، نوشت: «اختلاف میان ایران و آمریکا بر سر یکی، دو بند از تفاهمنامه احتمالی ادامه دارد.» تسنیم که «مانعتراشیهای آمریکا» را علت اصلی عدم دستیابی طرفین به تفاهم عنوان کرده، نوشته است: «ایران بر احقاق خود مردم خود تاکید دارد و این موضوع به میانجی پاکستانی اعلام شده است که در صورت ادامه مانعتراشیهای آمریکا، امکان نهایی شدن تفاهمنامه وجود ندارد.» خبرگزاری رویترز نیز به نقل از یک منبع ایرانی که نخواست نامش فاش شود، نوشت: «هیچ توافقی درباره ذخایر اورانیوم با غنای بالا صورت نگرفته است.» بهگفته این منبع ارشد ایرانی، «مساله هستهای در مذاکرات مربوط به توافق نهایی مورد بحث قرار خواهد گرفت و بنابراین بخشی از توافق فعلی نیست.»
در شرایطی که حتی تا همین چند روز گذشته نیز ناظران احتمال ازسرگیری حملات نظامی آمریکا و اسرائیل را به مراتب بیشتر از دستیابی طرفین به توافق میدانستند، شاید یکی از پرسشهای اصلی این باشد که اساسا چه شد که ناگهان مواضع طرفین اینچنین به یکدیگر نزدیک شد و منابع رسانهای تا آنجا پیش رفتند که علاوهبر اعلام اخباری درخصوص دستیابی طرفین به یک تفاهم ۶۰ روزه برای تکمیل رایزنیها و امضای توافق نهایی، حتی زمان و مکان مذاکرات و در مواردی، عنوان نهایی توافق احتمالی را نیز فاش کردند. آنطورکه وبسایت اکسیوس در این رابطه اطلاعرسانی کرده، «سه منبع آگاه گفتهاند که رییسجمهور ترامپ در یک تماس کنفرانسی روز شنبه با چندین رهبر عرب و مسلمان درمورد این توافق نظرخواهی کرد و همه گفتند که از آن حمایت میکنند.» به گفته یک مقام آمریکایی که اکسیوس اشارهای به نام او نکرده، «این شامل رهبران عرب و مسلمان، ازجمله شامل محمد بن زاید، رییس امارات متحده عربی نیز میشده است. همچنین در این تماس رهبران عربستان سعودی، قطر، مصر، ترکیه و پاکستان نیز حضور داشتند که همگی در تلاشهای میانجیگری دخیل بودهاند.»
مواضع ترامپ و روبیو درباره تفاهم ۳۰ تا ۶۰روزه
در شرایطی که اما ظاهرا مشاوران رییسجمهور ایالاتمتحده بر این باورند که اگر خواستههای ترامپ درمورد برنامه هستهای ایران برآورده شود، او آماده است برای از نو تعریف کردن روابط با ایران و دادن فرصت برای دستیابی به پتانسیل کامل اقتصادی خود که ترامپ آن را «عظیم» میداند، تا هرکجا پیش برود، ترامپ همزمان بهطور رسمی نیز در این رابطه اظهارنظر کرده و گفته که تهران و واشنگتن به توافق «بسیار نزدیکتر» شدهاند و مذاکرات روز بهروز بهتر میشود. رییسجمهور آمریکا که شامگاه شنبه در گفتوگویی با «سیبیاس نیوز» در این رابطه اظهارنظر میکرد، همچنین گفته «قرار است با مذاکرهکنندگان دیداری داشته باشم تا درباره پیشنهاد جدید ایران گفتوگو کنم.» هرچند او احتمال توافق را «۵۰ ـ ۵۰» ارزیابی کرده و فراتر از آن، مدعی شده که ممکن است که در همین هفته در مورد از سرگیری جنگ علیه ایران نیز تصمیم بگیرد.
همزمان مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا نیز که در سفری به هند رفته بود، به خبرنگاران گفت: «پیشرفتهایی در مذاکرات ایران و آمریکا حاصل شده و حتی هماکنون که با شما صحبت میکنم، کارهایی در حال انجام است.» او گفت: «این احتمال وجود دارد که چه امروز، چه فردا، یا چند روز دیگر، حرفی برای گفتن داشته باشیم.» روبیو با تاکید بر اینکه «در حال حاضر خبری برای شما ندارم اما ممکن است اندکی بعد خبری باشد. شاید هم نباشد. امیدوارم باشد. همانطورکه گفتم، پیشرفتهایی حاصل شده است. این احتمال وجود دارد که آمریکا در روزهای آینده چیزی در مورد ایران اعلام کند.» وزیر خارجه آمریکا در حالی که نسبت به تبادل پیامها میان تهران و واشنگتن ابراز «خوشبینی» کرده اما تاکید کرده که مساله هستهای ایران، مسالهای «فوری» است و تنگه هرمز نیز «باید باز بماند.»
واکنش تهران به احتمال دستیابی به توافق؛ خیلی دور، خیلی نزدیک
همزمان اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران و سخنگوی هیات مذاکرهکننده نیز در اظهاراتی که بهطور غیرمستقیم در واکنش به مواضع اخیر ترامپ و روبیو مطرح شد، به اخباری که درخصوص تفاهم احتمالی یک یا دوماهه ایران و آمریکا حاصل شده نیز واکنش نشان داد و گفت: «بازه زمانی ۳۰ و ۶۰روزه در متن یادداشت تفاهم درج شده و مادامی که تفاهم نهایی نشده این بازه زمانی شروع نشده است و هنوز باید روی یادداشت کار کنیم.» بقائی تصریح کرد: «البته روند مذاکرات در این یک هفته به سمت کاهش موارد اختلافی بوده ولی همچنان مسائلی وجود دارد که لازم است از طریق میانجیها گفتوگو شود بنابراین باید منتظر ماند و دید که ظرف سه یا چهار روز آینده وضعیت به کجا ختم خواهد شد.» سخنگوی تیم مذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی همچنین با تاکید بر اینکه میانجی اصلی مذاکرات پاکستان است، گفت: «البته کشورهای دیگر از جمله قطر هم مشارکت دارند.» او با اشاره به حضور یک هیات قطری در ایران طی روزهای گذشته تاکید کرد که هدف از این سفر این هیات قطری، تسهیل برخی بندهای یادداشت تفاهم بوده است. سخنگوی دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی همچنین گفت که در این چند روز درباره برخی نکات و عبارتپردازیها که دربارهشان اختلافنظر بود، بحث و پیشنهادهایی مطرح شد که همچنان برخی از آنها در حال بررسی است. تعبیری که بقائی درباره مذاکرات بهکار برد نیز حائز اهمیت بود؛ او درباره اینکه آیا طی ۲۴ ساعت گذشته به توافق نزدیک شدیم، گفت: «باید بگویم؛ خیلی دور، خیلی نزدیک!»
