احیای دیپلماسی میان تهران و کییف
جهان صنعت – هفتهای که گذشت، هفتهای پرتنش بود؛ تنشی که اگرچه اینبار هم با محوریت تحولات دریایی رقم خورد اما برخلاف آنچه در ماههای گذشته شاهد بودیم، نه در آبهای جنوبی ایران بلکه در آبهای شمالی و مشخصا در دریای خرز رقم خورد؛ هنوز چند ساعتی از بامداد شنبه سوم مردادماه نگذشته بود که ارتش اوکراین در حملاتی دوربرد، چند شناور ازجمله یک شناور تجاری ایرانی را هدف قرار داد. حملاتی پهپادی که ازجمله کشتی ایرانی «آنا» با مالکیت بخش خصوصی را هدف قرار داد و درپی آن، این کشتی غیرنظامی که محموله آهن ورق در بستهبندی رول را حمل میکرد، در آتش سوخت. به گفته احمد حیدریان سرکنسول ایران در آستراخان، سرنشینان این کشتی، ۱۱ تن شامل ۹ شهروند ایران و دو تبعه هند بودند که در مسیر بازگشت به ایران، هدف حمله پهپادی قرار گرفت؛ حملهای که آنطور که این مقام مسوول گفته، به «شهادت یک ملوان ایرانی» و «مجروحیت برخی دیگر از خدمه» منجر شد.
تشدید تنش در روابط تهران و کییف در روزهای پس از حمله
این اقدام نامعقول اوکراین که در ادامه با موجی از واکنشها ازسوی مقامهای مختلف جمهوری اسلامی مواجه شد، ازجمله واکنش کاظم جلالی سفیر جمهوری اسلامی در مسکو را برانگیخت و درپی آن، جلالی در توضیحاتی که روز دوشنبه در جمع خبرنگاران ارائه کرد، با تاکید بر اینکه حمله اوکراین به کشتی «آنا» اقدامی «جنایتکارانه» بود، یادآور شد که «این کشتی کاملا غیرنظامی بود و برخلاف ادعاها، هیچ محموله نظامی را حمل نمیکرد.» سفیر ایران در روسیه همچنین با اشاره به «گفتوگوی تلفنی روز یکشنبه عباس عراقچی و سرگئی لاوروف، وزیران امور خارجه ایران و روسیه» تاکید کرد که این گفتوگو، بیشتر بر همین موضوع متمرکز بود و «همانگونه که شاهد هستیم، وزیر امور خارجه ایران موضعگیری و اعلام کرد که حق پاسخگویی برای جمهوری اسلامی ایران در این خصوص کاملا محفوظ است.» همزمان اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز در نشست مطبوعاتی روز دوشنبه خود، با محکوم کردن حمله اوکراین به یک شناور ایرانی، «حامیان کییف» را در قبال این اقدام، مسوول دانست و تاکید کرد: «حمله به شناور ایرانی اقدامی غیرقانونی، خلاف منشور ملل متحد و یک ماجراجویی خطرناک بود که از سوی جمهوری اسلامی ایران بیپاسخ نخواهد ماند.»
این در حالی بود که وزارت امور خارجه نیز در بیانیهای با محکوم کردن حمله اوکراین، این اقدام را مصداق تجاوز، نقض منشور ملل متحد و عاملی برای تشدید ناامنی دانست و بر حق ایران برای دفاع از منافع و امنیت ملی خود تاکید کرد. همچنین کاردار موقت اوکراین در تهران هم به وزارت امور خارجه احضار و مراتب اعتراض شدید جمهوری اسلامی به این اقدام خصمانه و مجرمانه به او ابلاغ شد. از دیگرسو دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین در بخشی از نشست مطبوعاتی روز سهشنبه خود، در پاسخ به پرسشی در این باره گفت: «امروز حکومت اوکراین به فعالیتهای تروریستی خود ادامه میدهد و اگر به گذشته نگاه کنیم، به یاد میآوریم که در حمله به آلمان، خط لوله گاز نورداستریم را منفجر کرد. حکومت کییف به قزاقستان ضربه زد، زمانی که به زیرساختهای این کشور حمله کرد. قزاقستان یکی از مالکان و سهامداران کنسرسیوم خط لوله خزر است که هدف حمله پهپادی اوکراین قرار گرفت.» این دیپلمات ارشد روس همچنین با اشاره به اینکه «حکومت کییف یک کشتی تجاری ایرانی را در دریای خزر هدف قرار داد»، تصریح کرد: «این اقدام، حملهای به ایران است. بنابراین جغرافیای فعالیت تروریستی رژیم کییف در حال گسترش است.»
توقف و کاهش نسبی تنش درپی موجی از تلاشهای دیپلماتیک
سیر این تحولات که تا شامگاه سهشنبه نیز پیوسته در راستای تشدید سطح تنش در روابط تهران و کییف ادامه مییافت اما در این یکی، دو روز گذشته، در پی تلاشها و رایزنیهای گسترده دیپلماتیک، منجر به تغییر روند تحولات در راستای کاهش نسبی تنش شده است تا جایی که نیویورکتایمز نیز در گزارش روز گذشته خود در این رابطه نوشت: «ایران در واکنش به حمله اوکراین به یک کشتی ایرانی، بررسی حمله به یک بندر دریایی در اوکراین را در دستور کار قرار داده بود اما به گفته مقامهای ایرانی و غربی، موجی از تلاشهای دیپلماتیک فعلا این بحران را آرام کرده است.»
این روزنامه آمریکایی در بخشی از گزارش خود با اشاره به این مهم که «اوکراین، ایران و روسیه را به حمایت متقابل از عملیاتهای نظامی یکدیگر متهم میکند»، نوشته است: «برخی افراد مطلع از ارزیابیهای اطلاعاتی گفتند. انتظار میرفت ایران برای ارسال یک پیام نمادین، یک موشک بالستیک با کلاهک کوچک به سوی اوکراین شلیک کند؛ حملهای که هدف آن وارد کردن خسارت محدود باشد. با این حال برخی دیگر از مقامها گفتند که احتمالا یکی از بنادر اوکراین در دریای سیاه هدف این حمله قرار میگرفت.»
نیویورکتایمز در عین حال با اشاره به اینکه «اختلافات ایران و اوکراین بر سر روابط نزدیک و اتحاد تهران و مسکو، خطر گسترش جنگ را به همراه داشت»، خاطرنشان کرد: «هرگونه شلیک موشک از ایران به خاک اوکراین، تشدیدی چشمگیر در تنشها محسوب میشد.» این نشریه آمریکایی که مدعی است برای تهیه این گزارش با شماری از مقامهای ایرانی و غربی گفتوگو کرده اما گروه نخست که مقامهای ایرانی باشند، بهدلیل «محرمانه بودن برنامهریزیهای نظامی» و مقامهای غربی نیز بهدلیل «حساسیت اطلاعات امنیتی» به شرط ناشناس ماندن سخن گفتهاند، مینویسد: «مقامهای ایرانی گفتهاند امیدوار بودند درگیری با انجام یک حمله تلافیجویانه پایان یابد اما مقامهای غربی هشدار دادهاند که پیشبینی واکنش اوکراین دشوار است.» نیویورکتایمز به نقل از یک تحلیلگر نزدیک به ایران که در داخل کشور فعالیت میکند، نوشت: «اگرچه برخی چهرههای سیاسی در ایران خواستار پاسخ نظامی به اوکراین بودند اما گروهی دیگر بر خویشتنداری تاکید داشتند.» بهگفته این تحلیلگر نزدیک به ایران که از تهران با نیویورکتایمز گفتوگو کرده، «اوکراین کشور کوچک و کماهمیتی نیست. این کشور تجربه جنگی دارد و از پشتیبانی لجستیکی آمریکا و اروپا برخوردار است. با باز کردن یک جبهه جدید در جنگ، چیزی عاید ما نخواهد شد.»
رایزنی تلفنی وزیر خارجه اوکراین با عراقچی برای کاهش سطح تنش
اگرچه نمیتوان این واقعیت را نادیده گرفت که موج گسترده تلاشهای دیپلماتیک در سطح بینالمللی در تغییر روند تنشها و وارونه شدن این روند، از روند صعودی به روند نزولی موثر بوده اما واقعیت این است که آنچه بیش از تمامی این تلاشها و میانجیگریها موثر واقع شد، دیپلماسی مستقیم کییف در برقراری تماس با تهران بود. بر این اساس روز سهشنبه، پس از آنکه دیپلماتهای اوکراینی برای کاهش تنشها وارد عمل شدند، آندری سیبیها، وزیر امور خارجه اوکراین در تماس تلفنی با عباس عراقچی گفتوگو کرد و با تاکید بر اینکه حمله ارتش اوکراین به کشتی باری ایرانی «غیرعمدی» بوده، تلاش کرد تا بهنحوی مانع از اوجگیری بیش از پیش سطح تنش در روابط دو کشور شود؛ اقدامی که ظاهرا بهطور نسبی موثر واقع شده است. چنانکه عباس عراقچی که روز یکشنبه حمله اوکراین را نقض منشور سازمان ملل متحد دانسته و با تاکید بر اینکه این اقدام با هدف کشاندن اروپا به جنگ ایران و آمریکا انجام شده، تصریح کرده بود که «این اقدام نمیتواند بیپاسخ بماند»، پس از تماس همتای اوکراینیاش در روز سهشنبه، با تغییر لحنی آشکار، درباره روابط دو کشور موضعگیری کرد. عراقچی با اشاره به اینکه وزیر امور خارجه اوکراین، حمله به کشتی باری ایرانی را «غیرعمدی» توصیف کرده، نوشت: «ایران نیز خواهان تشدید تنش نیست.» هرچند عراقچی بلافاصله هرگونه تعرض به شهروندان یا منافع ایران را غیرقابلقبول خواند و بر ضرورت «جبران خسارات به منافع ایران» تاکید کرد. عراقچی همچنین در پیامی که از طریق حساب کاربری شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس(توئیتر) منتشر کرد، با اشاره به تماس آندری سیبیها وزیر امور خارجه اوکراین نوشت: «وزیر خارجه اوکراین اطمینان داد که حمله به شناور ایرانی غیرعمدی بوده و اوکراین هیچ تمایلی به تشدید تنش ندارد.»
استقبال اتحادیه اروپا از تعامل دیپلماتیک ایران و اوکراین
عراقچی که درپی حمله ابتدای هفته جاری اوکراین به کشتی باری ایرانی در دریای خزر، در یک تماس تلفنی با کایا کالاس، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، مراتب را به اطلاع این دیپلمات ارشد در اتحادیه اروپا رسانده و نسبتبه این اقدام خصمانه اوکراین، ابراز ناخرسندی کرده بود، روز گذشته نیز در ادامه رایزنیهای دیپلماتیک خود، طی یک تماس تلفنی دیگر با کایا کالاس، درباره آخرین تحولات منطقهای و بینالمللی و راههای کمک به کاهش تنشها و حفظ ثبات و امنیت منطقه با او گفتوگو و تبادل نظر کرد. این در حالی بود که کایا کالاس نیز پس از این گفتوگوی تلفنی با وزیر امور خارجه ایران در پیامی که از طریق حساب کاربری شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس(توئیتر) منتشر کرد، نوشت: «در تماسی تلفنی با عباس عراقچی وزیر خارجه ایران درباره اوضاع خلیجفارس و جنگ روسیه علیه اوکراین که مسکو در روزهای اخیر آن را تشدید کرده است، گفتوگو کردم.»
مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا که معتقد است «تعویق درگیری در خلیجفارس میتواند برای میانجیگران وقت بخرد تا راهی برای بازگشت به دیپلماسی پیدا کرده و از بازگشت به جنگ تمامعیار جلوگیری کنند» در ادامه نوشت: «مایه دلگرمی است که آندری سیبیها وزیر خارجه اوکراین با عراقچی برای کاهش تنشها گفتوگو کرد.»
کایا کالاس با اعلام آمادگی برای حمایت از این تلاشها تصریح کرد: «بر درخواستم از ایران برای پایان حمایت نظامی از روسیه تاکید کردم.»
تلاش مسکو و کییف برای جلب توجه جهانیان بهسوی ایران
در حالی اما که بهنظر میرسد درپی تلاشهای دیپلماتیک کشورهای ثالث و درنهایت اقدام مستقیم وزیر امور خارجه اوکراین در برقراری ارتباط مجدد با عباس عراقچی، تاحدودی از سطح تنش در روابط تهران و کییف کاسته شده، به نظر میرسد مسکو چندان علاقهای به این وضعیت ندارد و ترجیح میدهد با دمیدن در شعلههای فروکش کردن آتش تنش در روابط ایران و اوکراین، بار دیگر سطح تنش را افزایش دهد؛ رویکردی که بهروشنی در نوع و نحوه موضعگیری مقامهای روس در این رابطه به چشم میآید. چنانکه ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه روز گذشته بار دیگر به موضوع حمله پهپادی اوکراین به کشتی ایرانی «آنا» در دریای خزر اشاره کرده و گفته «چنین اقدامات جنایتکارانهای نشاندهنده تمایل غیرقابل انکار حکومت اوکراین به گسترش دامنه جغرافیایی فعالیتهای تروریستی خود است.» این دیپلمات ارشد روس در حالی تاکید کرده «دریای خزر باید به دور از هرگونه درگیری نظامی و همواره منطقه صلح، حسن همجواری و همکاری باشد» که در بخش دیگری از سخنانش میگوید: «حمله اخیر کییف به کشتیهای غیرنظامی در دریای خزر، تهدید آشکاری را که اوکراین برای امنیت منطقهای کشورهای ساحلی دریای خزر ایجاد میکند، نشان میدهد.»
این سخنان سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه در حالی مطرح شده که ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهور اوکراین نیز برای دیدار با دونالد ترامپ و شرکت در مراسم یادبود سناتور لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه ایالت کارولینای جنوبی که از حامیان اوکراین در جنگ با روسیه بود، به واشنگتن سفر کرده است. زلنسکی که پیش از این به دفعات ادعاهایی را درخصوص حمایت ایران از روسیه در جنگ با اوکراین مطرح کرده بود، پیش از عزیمت به واشنگتن نیز وعده داده بود که اطلاعاتی درباره حمایت روسیه از ایران در جنگ با ایالات متحده در اختیار ترامپ قرار دهد. بنابر ادعای مقامهای اوکراینی، روسیه تصاویر ماهوارهای پایگاههای آمریکا در خاورمیانه را در اختیار ایران قرار داده است. بدین ترتیب به نظر میرسد هم روسها و هم اوکراینیها در تلاشند تا به نحوی جنگی را که میانشان درگرفته، به جنگ آمریکا علیه ایران مرتبط سازند.
اقدامی مشابه از دو سوی یک جنگ روسیه علیه اوکراین؛ با این تفاوت که روسها سعی دارند با پافشاری بر تشدید تنش در روابط اوکراین و ایران، بهنحوی نگاه ناظران بینالمللی را از اقدامهای خود در خاک اوکراین دور کنند و در مقابل اوکراینیها نیز در تلاشند تا با طرح ادعاهایی درخصوص همکاریهای نظامی ایران و روسیه با یکدیگر، تا حد امکان از حمایت بیشتر ایالاتمتحده در مقابله با حاکمان کرملین برخوردار شوند. این در حالی است که طبیعتا تشدید تنش در هیچیک از دو نزاع، به هیچ عنوان در راستای منافع ملی ایران نیست و باید دید که آیا تهران قادر خواهد بود از این مسیر صعب نیز به سلامت عبور کند یا نه.
