بلوک ژئواستراتژیک شرق
محمدرضا ستاری – رییسجمهور چین درحالیکه تنها چند روز از میزبانی دونالد ترامپ گذشته بود روز چهارشنبه در پکن از ولادیمیر پوتین استقبال و روابط پکن-مسکو را عاملی برای ثبات جهانی توصیف کرد. شی جینپینگ هشدار دادکه جهان در معرض بازگشت به«قانون جنگل» قرار گرفته است. رهبر چین با تشریفات و مراسمی باشکوه از رییسجمهور روسیه استقبال کرد. همزمان دو طرف گفتوگوهای خود را در تالار بزرگ خلق آغاز کردند.
در مرکز پکن سربازان چینی در جایگاه خود ایستاده بودند و یکگروه موسیقی نظامی سرودهای ملی روسیه و چین را برای دو رهبر نواخت. کودکان نیز با تکاندادن پرچمهای روسیه و چین بهزبان چینی فریاد میزدند: «خوش آمدید، خوش آمدید!». سپس دورهبر وارد تالار بزرگ خلق شدند. اینصحنه یادآور دیدار پررنگ و خبرساز ترامپ با شی در پکن در هفته گذشته بود؛ جاییکه رهبران دو اقتصاد بزرگ جهان درباره موضوعاتی از تجارت و سرمایهگذاری گرفته تا جنگ علیه ایران و مساله تایوان گفتوگو کرده بودند.
درچنینشرایطی از زمان آغاز جنگ اوکراین شهرهای مرزی چین شاهد ورود گسترده روبلهای روسی بودند. از خودروهای تحریمشده گرفته تا کلینیکهای زیبایی اقتصاد محلی اینمناطق بهطور فزایندهای تحتتاثیر سرمایه روسیه قرار گرفته است.
طبق گزارشیکه در اینخصوص روزنامه گاردین منتشر کرده گفتوگوهای شی و پوتین ابتدا با یکنشست کوتاه آغاز شد؛ نشستی با حضور تعداد کمتری از هیاتها برای بررسی مسائل حساس. سپس دوطرف همراه با هیاتهای خود نشست گستردهتری را درقالب فرمت وسیع برگزار کردندکه حدود ساعت دو بعدازظهر بهوقت محلی پایان یافت.
پس از آن شی و پوتین در مراسم امضای مجموعهای از اسناد همکاری در حوزههای فناوری، تجارت، پژوهشهای علمی و مالکیت فکری شرکت کردند. بنابر گزارش رسانههای دولتی چین یکی از ایناسناد مربوط بهتمدید پیمان حسن همجواری و همکاری دوستانه چین و روسیه بود؛ توافقیکه نخستینبار ۲۵سال پیش امضا شده بود.
شی جینپینگ پس از مراسم امضا اعلام کرد که روابط پکن و مسکو اکنون در بالاترین سطح شراکت راهبردی جامع قرار دارد و از دوکشور خواست در عرصه بینالمللی در برابر هرگونه زورگویی یکجانبه بایستند.
بازگشت بهقانون جنگل
اظهارات شی بازتاب سخنان آغازین او بود؛ جاییکه هشدار داده بود جهان درمعرض بازگشت به«قانون جنگل» قرار دارد. رسانههای دولتی چین گزارش دادند که او تشدید بیشتر درگیریها در خاورمیانه را غیرقابل قبول توصیف کرده و گفته برقراری یکآتشبس جامع فوریترین ضرورت است.
در سخنان آغازین پوتین نیز روابط دوکشور را در سطحی بیسابقه توصیف کرد و گفت مسکو در بحبوحه بحران جاری خاورمیانه همچنان یکتامینکننده قابل اعتماد انرژی باقی خواهد ماند. او از شی دعوت کرد سال آینده بهروسیه سفر کند.
قرار است شی جینپینگ از پوتین در ژونگنانهای(باغ امپراتوری سابقکه اکنون مقر حزب کمونیست چین است) برای صرف چای میزبانی کند. زمانیکه رهبر چین در ماه مه۲۰۲۴ از همتای روس خود استقبال کرده بود دوطرف نیز برنامه مشابهی داشتند و در فضایی صمیمی بهگفتوگو پرداخته بودند. وانگ یی، وزیر خارجه چین که شامگاه سهشنبه هنگام ورود پوتین بهپکن از او استقبال کرده بود قرار است با سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه دیدار و گفتوگو کند.
بهاحتمال زیاد تجارت متقابل و سرمایهگذاری در صدر دستور کار پوتین قرار دارد آنهم درشرایطیکه اقتصاد روسیه تحت فشار تحریمها و هزینههای فزاینده جنگ اوکراین قرار گرفته است. چین که بزرگترین شریک تجاری روسیه محسوب میشود تقریبا نیمی از صادرات نفت مسکو را خریداری میکند.
برخلاف روابط تنشآلود میان واشنگتن و پکن پوتین و شی طی سالهای اخیر پیوندی هرچه گرمتر را بهنمایش گذاشتند و بارها یکدیگر را دوست قدیمی و دوست عزیز خطاب کردند. اینفضای گرم بار دیگر روز چهارشنبه نیز تکرار شد؛ جاییکه پوتین با اشاره بهیک ضربالمثل چینی برای ابراز اشتیاق خود به ایندیدار گفت: حتی اگر فقط یکروز یکدیگر را نبینیم انگار سهپاییز گذشته است.
شیوه و محل دیدارهای شی جینپینگ با رهبران جهان معمولا بهعنوان نشانهای از میزان اهمیت و احترام او بهمهمانانش تعبیر میشود. از همین رو شکل و نتایج دیدار او با پوتین آنهم تنها چندروز پس از سفر ترامپ با دقت زیادی زیر نظر قرار گرفته است. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین در پاسخ بهپرسش رسانههای دولتی درباره مقایسه نشست پوتین با دیدار ترامپ گفت: همیشه مقایسه آسان نیست زیرا همه چیز در سطح ظاهری دیده نمیشود. او افزود: ارزش اصلی در محتواست و نه در جنبههای تشریفاتی. همزمان با آمادهشدن شی برای استقبال از پوتین وزارت بازرگانی چین تایید کردکه پکن ۲۰۰فروند هواپیمای بوئینگ خریداری خواهد کرد و بهدنبال تمدید توافق تجاری با ایالات متحده است؛ توافقیکه سال گذشته در کوالالامپور حاصل شده بود. ایننخستین تایید رسمی پکن درباره سفارش بوئینگ بود؛ موضوعیکه ترامپ هفته گذشته بهآن اشاره کرده بود. خبرگزاری روسی اینترفکس نیز بهنقل از پسکوف گزارش داد که کرملین احتمال دیدار میان پوتین و ترامپ در ماه نوامبر را رد نمیکند؛ زمانیکه هردوطرف ممکن است در نشست اپک در چین حضور داشته باشند.
ستون اصلی نظم چندقطبی آینده
در همین رابطه برخی از تحلیلگران معتقدند دیدار شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در پکن را باید فراتر از یکملاقات تشریفاتی میان دو متحد سنتی ارزیابی کرد. ایننشست در واقع بازتاب شکلگیری تدریجی یکبلوک ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی جدید در برابر غرب است؛ بلوکیکه در شرایط تشدید رقابت آمریکا با چین و ادامه جنگ اوکراین در حال تبدیلشدن بهستون اصلی نظم آینده جهان است. پیام اصلی ایندیدار آن بودکه پکن و مسکو دیگر صرفا شریک تاکتیکی نیستند بلکه بهسمت نوعی همسرنوشتی راهبردی حرکت میکنند. از منظر اقتصادی مهمترین محور ایننزدیکی انرژی و تجارت است. روسیهکه تحت شدیدترین تحریمهای غرب قرار دارد برای حفظ اقتصاد جنگی خود بهبازار چین وابسته شده و اکنون تقریبا نیمی از صادرات نفت خود را بهچین میفروشد. درمقابل چین نیز در شرایط بحران خاورمیانه و ناامنی مسیرهای انرژی روسیه را بهعنوان یکتامینکننده باثبات و غیرغربی میبیند. اینوابستگی متقابل سبب شده که روابط اقتصادی دوکشور از سطح همکاری تجاری عبور کرده و بهیک پیوند ژئواستراتژیک تبدیل شود.
در سطح کلانتر سخنان شی درباره خطر بازگشت جهان بهقانون جنگل درواقع حملهای غیرمستقیم بهنظم تحت رهبری آمریکا بود. چین و روسیه تلاش دارند خود را بهعنوان مدافع چندجانبهگرایی و مخالف یکجانبهگرایی معرفی کنند؛ ادبیاتیکه بهطور خاص کشورهای جنوب جهانی را هدف قرار داده است. اینموضوع بهویژه در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین میتواند نفوذ سیاسی و اقتصادی غرب را تضعیف کند.از منظر راهبردی همزمانی دیدار پوتین با سفر اخیر ترامپ بهپکن نیز بسیار معنادار است. چین عملا نشان داد که میتواند همزمان با آمریکا مذاکره کند و درعینحال اتحاد خود با روسیه را حفظ کند. اینسیاست بهپکن اجازه میدهد در رقابت جهانی نقش قدرت متوازنکننده را بازی کرده یعنی هم از شکافهای غرب بهره ببرد و هم خود را بازیگر غیرقابل حذف در معادلات جهانی معرفی کند. در حوزه امنیتی نیز بحران خاورمیانه بهنقطه اتصال منافع مسکو و پکن تبدیل شده است. هردوکشور مخالف گسترش نفوذ آمریکا در منطقه هستند و بیثباتی انرژی را تهدیدی علیه اقتصاد خود میدانند. بههمین دلیل چین و روسیه احتمالا همکاریهای امنیتی و اطلاعاتی خود را در مسیرهای انرژی، تجارت دریایی و مقابله با تحریمهای غرب گسترش خواهند داد. در همین راستا بوده که برخی از ناظران معتقدند دیدار پکن نشان داد جهان در حال حرکت بهسمت دوبلوک قدرت اقتصادی-امنیتی رقیب است؛ بلوکی بهرهبری آمریکا و بلوکی متشکل از چین، روسیه و شرکای غیرغربیکه این روند میتواند آغاز مرحلهای تازه از جنگ سرد اقتصادی در نظام بینالملل باشد.
