خبرنگاری؛ حرفهای میان حقیقت و تهدید
الهه کولایی، استاد دانشگاه و نماینده مجلس ششم
امروز بهنام شهید صارمی، «روز خبرنگار» نامگذاری شده است. خود این نامگذاری نشان میدهد که حرفه خبرنگاری تا چه اندازه با فداکاری و حتی فدا کردن جان انسانها در مسیر انجام وظیفه همراه است. به همین مناسبت یاد و خاطره شهید صارمی را گرامی میداریم.
نه فقط در ایران بلکه در همه کشورهای جهان، حرفه خبرنگاری شغلی پرچالش و پرمساله به شمار میآید اما شدت و گستردگی این چالشها متناسب با شرایط کشورها و مناطق مختلف جهان متفاوت است. در منطقهای که ما زندگی میکنیم یعنی خاورمیانه، با توجه به بحرانهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، جنگهای طولانی، گسترش نابرابریها، بیعدالتیها و نارضایتیهای اجتماعی، این حرفه با دشواریهای بیشتری روبهرو است. خبرنگاران در چنین شرایطی مسوولیت بسیار اثرگذار و در عین حال پرخطری بر عهده دارند؛ آنها باید واقعیتها را بیان و اخبار مربوط به تحولات این کشورها را منتشر کنند و وظیفه خود را به بهترین شکل انجام دهند.
انقلاب ارتباطات و پیشرفت فناوری، امکانات قابلتوجهی را برای این حرفه فراهم کرده و تا حد زیادی از دشواریهای فنی آن کاسته است اما از سوی دیگر بحرانهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در منطقهای که ما در آن زندگی میکنیم، پیامدهای این تحولات را نیز تشدید کرده است. روند هدف قرارگرفتن خبرنگاران در موقعیتهای جنگی یا در بحرانهای اجتماعی، به اشکال گوناگون نشاندهنده حساسیت، اهمیت و خطرناک بودن این حرفه است. کسانی که برای انتشار اخبار، بیان واقعیتها و انتقال حقیقت به جامعه تلاش میکنند، با تهدیدها و خطرهای فراوانی روبهرو هستند.
از سوی دیگر گسترش فساد، شکلگیری اولیگارشیها، باندهای مافیایی و توسعه جرائم سازمانیافته بهویژه از اواخر قرن گذشته، چالشهای این حرفه را افزایش داده است. بنابراین گذشته از خطرهای ذاتی خبرنگاری، این تحولات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز دشواریهای تازهای را بر این حرفه تحمیل کرده است.
نکته مهمتر آن است که به دلیل ضعف نهادهای مدنی و نبود اراده سیاسی دولتها در این منطقه برای تضمین گردش آزاد اطلاعات و انتشار آزاد اخبار، خبرنگاران از حمایت کافی برخوردار نیستند بنابراین علاوهبر سختیهای ذاتی این حرفه، باید نبود حمایتهای اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی را نیز به این مشکلات افزود. از یکسو نهادهای مدنی و حرفهای توان کافی برای حمایت از خبرنگاران و رسانهها ندارند و از سوی دیگر اراده لازم برای تقویت فعالیتهای رسانهای و انتشار آزاد و واقعی اخبار نیز وجود ندارد. همین مساله انجام وظیفه خبرنگاران را دشوارتر میکند.
با این همه ارزش واقعی کار خبرنگاران در همین شرایط دشوار آشکار میشود. انتشار اخبار واقعی، آگاهسازی جامعه از روند تحولات و نقش رسانه در شکلدهی افکار عمومی، اهمیت این حرفه را دوچندان کرده است. به همین دلیل میتوان گفت خبرنگاری ازجمله مشاغل سخت و پرمشقتی است که نیازمند حمایتهای همهجانبه اجتماعی، اقتصادی و سیاسی از سوی مردم، جامعه مدنی و جامعه سیاسی است؛ حمایتی که متاسفانه در جامعه ما کمتر شاهد آن هستیم.
همانند بسیاری از کشورهای منطقه خاورمیانه، خبرنگارانی که بخواهند به رسالت واقعی خود پایبند بمانند و وظیفه اطلاعرسانی و آگاهیبخشی را بر پایه واقعیتها انجام دهند، با چالشها و محدودیتهای گوناگونی روبهرو هستند که انجام وظایفشان را دشوار میکند.
برای من، براساس تجربه شخصیام در دوران فعالیتهای سیاسی، همواره این موضوع جالب بود که بیشتر خبرنگاران، خبرنگاران جوان هستند. این پرسش مطرح میشود که چرا خبرنگاران میانسال یا مسن کمتر دیده میشوند؟ این مساله نشان میدهد که به دلیل سختیهای این حرفه، بسیاری از افراد ترجیح میدهند با توجه به مشکلات متعدد و نبود حمایتهای مناسب قانونی، خبرنگاری را رها کرده و به مشاغل دیگر روی بیاورند. آنان نه از نظر اقتصادی متناسب با تلاشهای خود تامین میشوند و نه از حمایتهای اجتماعی و قانونی لازم برخوردارند. افزونبر این، مواجهه با انواع فساد و پیامدهای آن نیز هزینههای سنگینی بر دوش خبرنگاران میگذارد؛ هزینههایی که بسیاری از افراد توان تحمل آن را ندارند و در نتیجه به سمت مشاغل دیگر میروند.
جوان بودن بدنه خبرنگاری، بهخوبی نشان میدهد که این حرفه از پایداری لازم برخوردار نیست به این معنا که بسیاری از افراد نمیتوانند چند دهه از عمر خود را در این حرفه با پایداری و مقاومت ادامه دهند و پس از مدتی یا به مشاغل دیگر روی میآورند یا سطح فعالیت خود را کاهش داده و به فعالیتهای حاشیهای در رسانهها بسنده میکنند.
