بازار سیاه درمان
پویا اصل باغ- گاهی فاصله میان درمان و بازگشت تنها یکقرص یا چند قطره دارو است. جنگ اخیر و بستهشدن آبراههای بینالمللی اختلالاتی جدی در زنجیره تامین دارویی کشور ایجاد کرد؛ اختلالی که کمبود برخی اقلام دارویی را بهدنبال داشت و روند درمان بسیاری از بیماران را با چالش مواجه کرد. در این میان داروهای درمان اعتیاد نیز از این بحران بینصیب نماندند و کاهش دسترسی بهبرخی از این داروها نگرانیهای تازهای را درباره سرنوشت بیماران تحت درمان بهوجود آورد. جمعه گذشته روز جهانی مبارزه با موادمخدر بود. مناسبتی که هرسال کشورها در آن برنامهها، سیاستها و تجربههای خود را برای پیشگیری، درمان و مقابله با اعتیاد عرضه میکنند. بااینحال همزمانی این مناسبت با چالشهای اخیر حوزه دارو در کشور باردیگر ضعفها و آسیبپذیریهای نظام درمان اعتیاد را آشکار کرده است. کمبود برخی داروهای درمان اعتیاد، افزایش هزینههای درمان و مشکلات مراکز درمانی سبب شده شماری از بیماران یا بهبازار سیاه دارو سوق پیدا کنند یا درمان را نیمهکاره رها کرده و دوباره بهچرخه مصرف مواد بازگردند.
براساس اعلام مدیرکل درمان ستاد مبارزه با موادمخدر حدود ۳میلیونو۸۰۰هزارنفر در کشور با اعتیاد درگیر هستند که از این میان بیش از ۲میلیوننفر تحت درمان قرار دارند. بااینحال کارشناسان هشدار میدهند ادامه مشکلات در تامین دارو میتواند روند درمان این بیماران را با مخاطره روبهرو کرده و احتمال بازگشت آنان بهچرخه اعتیاد را افزایش دهد.
«جهانصنعت» برای بررسی ابعاد این بحران با دوتن از کارشناسان حوزه درمان اعتیاد گفتوگو کرده تا چالشهای تامین دارو، وضعیت مراکز درمانی و پیامدهای احتمالی این شرایط بر روند درمان بیماران را بررسی کند.
درمان در تنگنای کمبود
علی غلامی، رییس کانون سراسری درمانگران اعتیاد کشور درباره وضعیت داروهای درمان اعتیاد پس از جنگ اخیر به«جهانصنعت» میگوید: پس از پایان جنگ سازمان غذا و دارو اعلام کرد که باوجود دراختیارداشتن ماده اولیه مورد نیاز برای تولید متادون تا دوسال آینده بهدلیل وارداتیبودن کاتالیزورهای تولید این دارو با محدودیتهایی در روند تولید مواجه است. بااینحال درعمل شرکتهای پخش اعلام کردند داروی کافی برای توزیع در اختیار ندارند و در بسیاری از استانها مراکز درمانی تا دوماه تنها نیمی از سهمیه دارویی خود را دریافت کردند. شرکتهای تولیدکننده، افزایش قیمت موادپتروشیمی مورد استفاده در تولید بلیستر، گرانی کاغذ و تخصیصنیافتن ارز برای تامین اکسپیانها را از مهمترین دلایل غیراقتصادیشدن تولید و توقف آن عنوان کردند. پساز آنکه سازمان غذا و دارو قیمت داروهای درمان اعتیاد را حدود ۵۰درصد افزایش داد شرکتها بار دیگر تولید را از سر گرفتند و بخشی از کمبودها جبران شد.
وی با اشاره بهوضعیت داروهای پرمصرف درمان اعتیاد اظهار کرد: بیشترین کمبود مربوط بهمتادون ۴۰میلیگرمی بود. درعینحال داروی بوپرنورفین نیز برای مدتی با کمبود شدید مواجه شد اما پس از افزایش قیمت آن از ۲هزارو۱۰۰تومان در بهمن سال گذشته به۸هزارو۶۰۰تومان تولید این دارو ازسر گرفته شد و درحالحاضر کمبود قابلتوجهی در این بخش وجود ندارد.
نبود پشتوانه دارویی
غلامی درباره ذخایر راهبردی دارویی نیز میگوید: سازمان غذا و دارو در حوزه داروهای مخدر و حتی برخی از داروهای حیاتی ذخایر استراتژیک موثری دراختیار ندارد. درجریان جنگ اخیر نیز شاهد کمبود و افزایش قیمت داروهای اعصاب و روان و داروهای قلبی بودیم. اگر جنگ ادامه پیدا میکرد بدون تردید کشور در تامین داروهای درمان اعتیاد نیز با بحران جدی مواجه میشد.
با این حال اطلاعی ندارم که سازمان غذا و دارو پس از تجربه جنگ اخیر برنامه مشخصی برای مدیریت بحرانهای مشابه تدوین کرده باشد اما آنچه مسلم است این بوده که اگر بدون آمادگی قبلی وارد شرایط بحرانی یا جنگ شویم نظام دارویی کشور با مشکلات جدی روبهرو خواهد شد.
بازار سیاه، مقصد بیماران
رییس کانون سراسری درمانگران اعتیاد کشور افزود: ریشه اعتیاد در بسیاری از موارد بهاختلالات روانی بهویژه اختلال وسواس اجباری بازمیگردد و بیماران معمولا وابستگی خاصی بهداروهای درمانی پیدا میکنند. درچنینشرایطی کمبود یا حذف داروهای پرمصرف اثربخشی درمان را کاهش میدهد و بیماران را بهسمت بازار غیرقانونی دارو یا حتی مصرف دوباره موادمخدر سوق میدهد.
متاسفانه ازیکسو داروهای با منشا نامشخص و قیمت پایین در بازار آزاد بهوفور یافت میشود و ازسویدیگر افزایش قیمت دارو و کمبود برخی برندها و اشکال پرمصرف در مراکز درمان اعتیاد موجب شده شمار بیشتری از بیماران برای تهیه دارو بهبازارهای غیررسمی مراجعه کنند. این روند باعث میشود بسیاری از بیماران درمانهای علمی و رواندرمانی را رها کرده و بهمصرف خودسرانه دارو در بازار آزاد روی آورند.
تعطیلی تدریجی مراکز درمان
غلامی درباره مشکلات مراکز درمان اعتیاد میگوید: بسیاری از مراکز درمانی برای پرداخت هزینه تهیه دارو با مشکل مواجه هستند. قیمت فاکتورهای خرید دارو دستکم دوبرابر شده و همزمان افزایش اجاره مراکز و حقوق کارکنان فشار مضاعفی بر این مراکز وارد کرده است. بههمیندلیل تعداد قابلتوجهی از مراکز درمان اعتیاد اعلام تعطیلی کردند و این روند همچنان روبهافزایش است.
وی با انتقاد از عملکرد وزارت بهداشت اظهار کرد: وزارت بهداشت تاکنون اقدام موثری برای مدیریت این بحران انجام نداده است. مکاتبات کانون درمانگران اعتیاد و سازمان نظام پزشکی برای اصلاح قیمت داروها نیز نتیجهای نداشته و وزارت بهداشت همچنان بر روند فعلی اصرار دارد. باوجود گذشت پنجسال هنوز سامانه جامعی برای ثبت اطلاعات بیماران و میزان مصرف داروهای درمان اعتیاد راهاندازی نشده است. بزرگترین تهدید پیشرو کمبود دارو بهویژه شربت تنتور اپیوم است. درصورت تداوم این وضعیت احتمال افزایش کشت خشخاش، ارزانترشدن تریاک و دردسترسترشدن آن وجود دارد؛ روندی که میتواند بهافزایش شیوع و بروز اعتیاد در کشور منجر شود.
هشدار درباره تغییر الگوی مصرف مواد
سعید صفاتیان، کارشناس حوزه اعتیاد و مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با موادمخدر با اشاره بهپیامدهای جنگ اخیر بر بازار موادمخدر و روند درمان اعتیاد به«جهانصنعت» گفت: نخستیناثر جنگ افزایش حدود ۲۰تا۳۰درصدی قیمت موادمخدر بود. ازسویدیگر بهدلیل تشدید کنترلهای امنیتی و ایستهای بازرسی در برخی استانها دسترسی بهموادمخدر نیز در برخی مناطق با مشکل مواجه شد.
این شرایط باعث شد شبکه قاچاق مانند گذشته امکان جابهجایی مواد را نداشته باشد و درنتیجه در برخی شهرها کمبود موادمخدر ایجاد شود. درچنینشرایطی تغییر الگوی مصرف کاملا قابل پیشبینی است.
هرزمان دسترسی بهیکماده کاهش پیدا کند مصرفکنندگان بهسمت مواد دیگر بهویژه مواد روانگردان سوق پیدا میکنند. این مساله یکی از مهمترین پیامدهای بحرانهای اخیر در حوزه اعتیاد است.
تناقض در بازار شربت تریاک
صفاتیان با بیان اینکه بخشی از مشکلات درمان اعتیاد بهجنگ اخیر محدود نمیشود، اظهار کرد: از زمان کاهش کشت خشخاش در افغانستان بارها هشدار داده بودیم که تامین شربت تریاک در ایران با مشکل مواجه خواهد شد. شربت تریاک از تریاک تولید میشود و کاهش تولید این ماده مستقیما بر روند تولید دارو اثر گذاشته است. امروز هزاران مرکز درمان اعتیاد برای ادامه فعالیت خود بهاین دارو وابسته هستند. اکنون سهمیه شربت تریاک بسیاری از مراکز درمانی بهشدت کاهش یافته بهگونهای که مراکزی که پیشتر داروی صد بیمار را دریافت میکردند امروز تنها سهمیه تعداد محدودی بیمار را دراختیار دارند. بااینحال همچنان حجم قابلتوجهی از شربت تریاک در بازار آزاد وجود دارد. این پرسش جدی مطرح است که وقتی مراکز درمانی با کمبود شدید دارو مواجه هستند این حجم از دارو چگونه وارد بازار آزاد میشود؟ این موضوع نشان میدهد روند تولید، توزیع و نظارت بر دارو نیازمند بررسی جدیتر است. گزارشهایی از کشت محدود خشخاش در برخی استانها بهگوش میرسد زیرا سودآوری آن نسبتبه بسیاری از محصولات کشاورزی بیشتر است.
غفلت از برنامههای کاهش آسیب
مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با موادمخدر با انتقاد از سیاستهای حوزه درمان اعتیاد گفت: برنامههای کاهش آسیب که از اوایل دهه۸۰ در ایران اجرا شد یکی از موفقترین تجربههای کشور بود. بهگونهای که سازمان ملل سالها از ایران بهعنوان الگوی موفق این حوزه یاد میکرد و نمایندگان ایران برای ارائه این تجربه در اجلاسهای بینالمللی حضور داشتند. برنامههایی مانند درمان نگهدارنده با متادون، توزیع سرنگ و سایر خدمات کاهش آسیب امروز تاحد زیادی تضعیف شدند. درحالیکه در شرایط بحرانی این برنامههای علمی میتوانند از بازگشت بیماران بهمصرف مواد و گسترش آسیبهای اجتماعی جلوگیری کنند اما متاسفانه توجه کافی بهآنها وجود ندارد.
ذخایر راهبردی ناکافی
صفاتیان درباره وضعیت ذخایر داروهای درمان اعتیاد نیز گفت: ذخایر راهبردی بهویژه در حوزه شربت تریاک کافی نیست. ازسویدیگر تولید داروهایی مانند متادون نیز بهواردات ماده اولیه و تخصیص ارز وابسته است و هرگونه اختلال در این زنجیره روند درمان بیماران را با مشکل مواجه میکند.
اگر کاهش تولید تریاک در افغانستان، کمبود شربت تریاک و تغییر الگوی مصرف ادامه پیدا کند احتمال دارد طی دوسال آینده با موج جدیدی از مصرف شیشه در کشور روبهرو شویم. این موضوع میتواند یکی از جدیترین تهدیدهای پیش روی حوزه درمان اعتیاد و سلامت عمومی باشد و لازم است پیشاز تبدیلشدن بهیک بحران برای آن چارهاندیشی شود.
