مثلث قدرت در شرق آسیا
محمدرضا ستاری – کیمجونگاون، رهبر کرهشمالی امروز(دوشنبه) از شیجینپینگ، رییسجمهور چین در پیونگیانگ استقبال کرد آنهم در شرایطی که بهنظر میرسد رهبر کرهشمالی با اتکا بهیک متحد قدرتمند در روسیه، برخورداری از زرادخانه هستهای و نبود تمایل جدی برای تعامل با واشنگتن خود را در موقعیتی برتر میبیند.
برای شیجینپینگ نیز بهعنوان رهبر دومین اقتصاد بزرگ جهان این سفر دو روزه بهکشور همسایه که نخستین سفر او بهکره پیونگیانگ در هفتسال گذشته بوده بخشی از تلاش پکن برای بازگرداندن کرهشمالی بهمدار نفوذ خود بهشمار میرود.
شی سال گذشته در جریان یک رژه عظیم نظامی در پکن از کیمجونگاون و دیگر رهبران خارجی میزبانی کرد و از آن زمان تاکنون دوکشور بخشی از خدمات حملونقل ریلی و هوایی مسافری میان خود را از سر گرفتند.
انتظار میرود نشست این هفته تفاوت چشمگیری با نخستین سفر شی بهاین کشور منزوی در سال۲۰۱۹ داشته باشد؛ سفری که تنها چندماه پس از فروپاشی مذاکرات میان کیمجونگاون و دونالد ترامپ بر سر خلع سلاح هستهای کرهشمالی و لغو تحریمها انجام شد.
دستاوردی بزرگ برای کرهشمالی
از آن زمان تاکنون کیم روابط نظامی و تجاری خود با مسکو را بهطور قابل توجهی گسترش داده است. اعزام نیروهای کرهشمالی برای جنگ در اوکراین، ادامه توسعه توانمندیهای هستهای باوجود تحریمهای سازمان ملل و تشدید کنترل مرزهای کشور برای جلوگیری از فرار شهروندان از مهمترین اقدامات او در سالهای اخیر بوده است.
کرهشمالی در آستانه ورود شیجینپینگ تلاش کرده قدرت خود را بهنمایش بگذارد. این کشور روز شنبه از برنامه ساخت یک ناوشکن ۱۰هزار تنی خبر داد و روز یکشنبه نیز بار دیگر بر جایگاه خود بهعنوان یک قدرت هستهای تاکید کرد.
در همین رابطه است که اندرو گیلهولم، تحلیلگر موسسه مشاورهای «کنترل ریسکز» بهخبرگزاری رویترز میگوید: سفر شی بهپیونگیانگ اتفاق بسیار مهمی است و درواقع نقطه اوج چند سال موفقیتآمیز برای کیمجونگاون در مسیر بازگشت بهصحنه بینالمللی محسوب میشود. در سال۲۰۱۹ کیم استقبال باشکوهی از شی بهعمل آورد؛ مراسمی که در آن هزاراننفر با در دست داشتن پلاکاردهایی تصویری از چهره شیجینپینگ و پرچم چین را شکل دادند و سرود «دوستت دارم چین» نیز اجرا شد.
با این حال روابط دوکشور در مقاطعی تحتتاثیر برنامه هستهای کرهشمالی دچار تنش شده است. پکن بارها بهطور علنی با آزمایشهای هستهای پیونگیانگ مخالفت کرده و خواستار کنار گذاشتن سلاحهای هستهای از سوی این کشور شده است.
کرهشمالی نیز همواره تلاش کرده بیش از حد بهچین، کشوری که با آن مرزی ۱۴۰۰کیلومتری دارد وابسته نشود. در این میان حمایت روسیه احتمالا نوعی توازن راهبردی برای پیونگیانگ ایجاد کرده است.
جان دلوری، پژوهشگر ارشد انجمن آسیا معتقد است: کرهشمالی از آنچه در حوزه نظامی در اختیار روسیه قرار میدهد منافع اقتصادی قابل توجهی کسب میکند.
همین موضوع باعث شده این کشور با اعتمادبهنفس بیشتری بهدنبال افزایش حجم تجارت و سرمایهگذاری با چین باشد.
تمرکز بر گردشگری بدون عقبنشینی از برنامه هستهای
دراینمیان یک منبع دیپلماتیک معتقد است هرگونه دستاورد ملموس این دیدار احتمالا در حوزه همکاریهای اقتصادی خواهد بود؛ بهخصوص در شرایطی که کرهشمالی اجرای برنامه توسعه پنجساله جدید خود را آغاز کرده؛ برنامهای که توسعه صنعت گردشگری و ساخت مسکن را در اولویت قرار داده است.
کرهشمالی در اوایل سال۲۰۲۰ و همزمان با اعمال برخی از سختگیرانهترین محدودیتهای کرونایی جهان مرزهای خود را بهروی گردشگران خارجی بست و بدین ترتیب یکی از منابع مهم درآمد ارزی خود را از دست داد.
پیش از همهگیری کرونا گردشگران چینی ستون فقرات صنعت گردشگری کرهشمالی را تشکیل میدادند و بنابر برخی برآوردها حدود ۹۰درصد کل گردشگران خارجی این کشور را شامل میشدند.
پس از پایان محدودیتهای کرونایی نخستین گروه شناختهشده از گردشگران خارجی که اجازه ورود بهکرهشمالی را یافتند حدود ۱۰۰گردشگر از منطقه خاور دور روسیه بودند که در فوریه۲۰۲۴ وارد این کشور شدند.
وزیر امور خارجه سنگاپور نیز پس از سفر ماه گذشته خود بهپیونگیانگ اعلام کرد که کرهشمالی توانسته پیشرفتهای اقتصادی قابل توجهی بهدست آورد.
بهگفته او، رهبران کرهشمالی درحالحاضر علاقه چندانی بهتعامل با آمریکا یا کرهجنوبی نشان نمیدهند. کرهشمالی ایده اتحاد مجدد با کرهجنوبی که دههها یکی از اهداف رسمی دوکشور پس از جنگ کره(۱۹۵۰تا۱۹۵۳) محسوب میشد را نیز رد کرده است.
بااینحال رییسجمهور کرهجنوبی همچنان از گفتوگو حمایت میکند و از شیجینپینگ خواسته در این مسیر نقش میانجی ایفا کند. در همین رابطه مونچونگاین، استاد دانشگاه یونسه سئول و مشاور پیشین امنیت ملی کرهجنوبی میگوید: امیدواریم شیجینپینگ بتواند ازطریق میانجیگری خود بهبهبود روابط دو کره کمک کند و چنین نقشی را برعهده بگیرد.
خطوط قرمز کیم
درچنینشرایطی است که شواهد نشان میدهد کیمجونگاون درعینحال خطوط قرمز مشخصی نیز ترسیم کرده که مهمترین آنها برنامه هستهای کشور است.
او علاوه بر تاکید دوباره بر جایگاه هستهای کرهشمالی در روز یکشنبه، پنجشنبه گذشته نیز خواستار گسترش زرادخانه اتمی کشور شد.
یانگموجین، رییس دانشگاه مطالعات کرهشمالی در سئول معتقد است که کیم احتمالا بهافزایش تولید مواد شکافتپذیر، توسعه و استقرار تسلیحات هستهای جدید و تقویت مشروعیت بازدارندگی هستهای کرهشمالی ادامه خواهد داد.
برخی دیگر از کارشناسان معتقدند کیم اکنون جسورتر شده است. درواقع او احساس میکند میتواند با اعتمادبهنفسی بالا بهتوسعه گسترده زرادخانه هستهای کرهشمالی ادامه دهد زیرا اطمینان دارد که تازمانیکه بیثباتی آشکاری در منطقه ایجاد نکند پکن تلاشی برای متوقف کردن او نخواهد کرد.
موازنه میان پکن و مسکو
درهمینرابطه است که برخی از تحلیلگران معتقدند سفر شیجینپینگ بهپیونگیانگ را نباید صرفا یک دیدار دیپلماتیک میان دوهمسایه کمونیست تلقی کرد. این سفر بازتابی از تغییرات عمیق در موازنه قدرت شرق آسیا و شکلگیری نظم جدیدی است که در آن کرهشمالی دیگر بازیگری منزوی و وابسته بهچین نیست بلکه بهواسطه جنگ اوکراین و نزدیکی راهبردی بهروسیه از اهرمهای جدیدی برای افزایش قدرت چانهزنی خود برخوردار شده است. درواقع جنگ اوکراین و تشدید رقابت قدرتهای بزرگ جایگاه ژئوپلیتیکی پیونگیانگ را ارتقا داده و معادلات سنتی منطقه را دگرگون کرده است.
از منظر راهبردی چین نگران آن است که وابستگی روزافزون کرهشمالی بهروسیه موجب کاهش نفوذ سنتی پکن بر این کشور شود. طی دودهه گذشته چین مهمترین حامی اقتصادی و سیاسی پیونگیانگ بوده و بخش عمده تجارت خارجی کرهشمالی ازطریق چین انجام شده اما همکاریهای نظامی گسترده میان مسکو و پیونگیانگ بهخصوص پساز اعزام نیروهای کرهشمالی بهجنگ اوکراین منابع مالی و سیاسی جدیدی دراختیار کیم جونگ اون قرار داده است. این وضعیت باعث شده رهبر کرهشمالی دیگر مانند گذشته برای بقا بهچین وابسته نباشد و بتواند میان دوقدرت بزرگ یعنی چین و روسیه نوعی موازنه ایجاد کند.
در بعد اقتصادی مهمترین هدف سفر شی جینپینگ احیای نفوذ اقتصادی چین در کرهشمالی است. اقتصاد کرهشمالی پس از سالها تحریم محدودیتهای کرونایی و انزوای بینالمللی نیاز شدیدی بهسرمایهگذاری خارجی، توسعه زیرساختها و احیای گردشگری دارد. ازسویدیگر پکن نیز بهدنبال تثبیت موقعیت خود در پروژههای اقتصادی آینده کرهشمالی است. درنتیجه صنعت گردشگری، ساختوساز، حملونقل، انرژی و مناطق مرزی ازجمله حوزههایی هستند که میتوانند مقصد سرمایهگذاریهای چینی باشند.
باوجود این مساله هستهای همچنان مهمترین مانع در روابط دوکشور باقی خواهد ماند. اگرچه چین مخالف فروپاشی رژیم کرهشمالی است اما از توسعه نامحدود توان هستهای این کشور نیز حمایت نمیکند.
پکن نگران آن است که گسترش زرادخانه هستهای پیونگیانگ بهانهای برای افزایش حضور نظامی آمریکا در شرق آسیا و تقویت اتحادهای امنیتی میان آمریکا، ژاپن و کرهجنوبی فراهم کند. درمقابل کیم جونگ اون برنامه هستهای را تضمین اصلی بقای نظام سیاسی خود میداند و هیچ نشانهای از عقبنشینی در این زمینه مشاهده نمیشود.
در سطح منطقهای نیز این دیدار پیام مهمی برای واشنگتن، توکیو و سئول دارد. چین تلاش میکند نشان دهد که همچنان بازیگر اصلی در پرونده شبهجزیره کره است و بدون مشارکت پکن مدیریت بحرانهای امنیتی شرق آسیا امکانپذیر نخواهد بود. همزمان کرهشمالی نیز میخواهد این پیام را منتقل کند که در اوج فشارهای بینالمللی نهتنها منزوی نشده بلکه بهبخشی از یک محور راهبردی متشکل از چین، روسیه و کرهشمالی تبدیل شده است.
بههمیندلیل است که برخی از ناظران معتقدند سفر شی جینپینگ بهپیونگیانگ بیش از آنکه یک رویداد نمادین باشد تلاشی برای بازتعریف روابط قدرت در شمال شرق آسیاست. چین بهدنبال حفظ نفوذ خود بر کرهشمالی است درحالیکه کیمجونگاون میکوشد از رقابت میان پکن و مسکو برای کسب امتیازات اقتصادی و امنیتی بیشتر بهرهبرداری کند. نتیجه این روند میتواند شکلگیری یک بلوک ژئوپلیتیکی منسجمتر دربرابر نفوذ آمریکا در شرق آسیا باشد؛ بلوکی که آثار آن نهتنها بر امنیت منطقه بلکه بر مسیر تجارت، سرمایهگذاری و رقابت فناوری در آسیا نیز تاثیرگذار خواهد بود.
