انقلاب درونی در ارتش آزادیبخش
محمدرضا ستاری – در ۷مه یک دادگاه نظامی چین حکمی تاریخی علیه وی فنگهه و لی شانگفو، دو وزیردفاع سابق و اعضای کمیسیون مرکزی نظامی چین صادر کرد؛ حکمی که نزدیک بهسه سال پس از آغاز تحقیقات علیه آنان اعلام شد. این دادگاه هر دو نفر را بهاعدام تعلیقی محکوم کرد؛ حکمی که پس از دو سال بهحبس ابد تبدیل میشود و بهطور دائمی هرگونه امکان آزادی مشروط یا تخفیف مجازات را از آنان سلب میکند. اگرچه صدور حکم اعدام تعلیقی در پروندههای فساد مقامات بلندپایه در چین امری رایج است و بسیاری از محکومان در نهایت آزاد میشوند اما محرومیت صریح از آزادی مشروط و تخفیف مجازات اقدامی کمسابقه و بسیار سختگیرانه محسوب میشود. این حکم وی و لی را بهعالیرتبهترین مقاماتی در جمهوری خلق چین تبدیل کرد که در سطحی پایینتر از دفتر سیاسی حزب کمونیست بهحبس ابد دائمی محکوم شدند.
در همین رابطه مجله فارنپالسی گزارش داده، صبح روز بعد از این حکم روزنامه رسمی ارتش آزادیبخش خلق چین در صفحه نخست خود تفسیری درباره این احکام منتشر کرد. این مقاله با لحنی تند و با ارجاع بهاصل مشهور مائو تسهتونگ مبنی بر اینکه ارتش باید تابع حزب باشد و نه فرماندهان فردی دومقام مذکور را بهپنهانکردن بیوفایی نسبتبه حزب متهم کرد و هشدار داد: ارتش اسلحه را در دست دارد و در آن نباید هیچ عنصر بیوفایی وجود داشته باشد. چندهفته پیشتر نیز شی جینپینگ در نشست آموزشی مقامات عالیرتبه نظامی تاکید کرده بود که کارزار مبارزه با فساد در ارتش هنوز بسیار دور از پایان است. احکام سنگین صادرشده علیه وی و لی عملا معیارهای جدیدی برای مجازات رهبران نظامی ایجاد میکند؛ معیاری که میتواند علیه دهها افسر دیگر نیز بهکار گرفته شود.
فصل پایانی نیروی موشکی چین
بیشتر تحلیلهای خارجی این روند را فصل پایانی پرونده گسترده فساد در «نیروی موشکی» چین دانستند؛ پاکسازی عظیمی که در سال۲۰۲۳ رهبری نیروهای موشکی راهبردی، ساختار تدارکات نظامی و بخش دفاعی چین را درهم کوبید. برخی تحلیلگران شدت این احکام را نشانه ادامه انقلاب درونی شی جینپینگ دانستند و برخی دیگر آن را بازتاب ازدسترفتن اعتماد شی بهژنرالهایش تعبیر کردند. هردوبرداشت تاحدی درست هستند اما توضیح نمیدهند چرا دستگاه حاکم چین دقیقا در این مقطع زمانی چنین واژگان سیاسی تندی را بهاین احکام پیوند زده و چرا این احکام درست در میانه یک پاکسازی گستردهتر منتشر شدند.
تمام این انتخابها حسابشده بود. اگر احکام ۷مه و مقاله ۸مه را در کنار رشته کیفرخواستهایی قرار دهیم که طی دوسال گذشته علیه فرماندهان سقوطکرده صادر شدند یک روند آشکار از تشدید تدریجی زبان سیاسی دیده میشود. محتملترین تفسیر این است که این احکام پایان ماجرا نیستند بلکه اقدامی برای تعیین سطح پایه جدیدی از مجازات و شاید نوعی کارزار فشار سیاسی هستند تا زمینه برای پرونده مقاماتی فراهم شود که هنوز محکوم یا حتی رسما متهم نشدند. احکام وی و لی ممکن است آغازگر عصر جدیدی از پاکسازیهای شی جینپینگ باشند البته اگر او بتواند این روند را ادامه دهد.
درعمل شی جینپینگ اصل مائو مبنی بر کنترل اسلحه توسط حزب را بازتعریف کرده است. از سال۲۰۱۷ منشور حزب کمونیست نظام مسوولیت رییس کمیسیون مرکزی نظامی را تثبیت کرده؛ سیستمی که تمام تصمیمات مهم نظامی را ازطریق رییس کمیسیون یعنی شخص شی جینپینگ عبور میدهد. آنچه زمانی دکترین برتری حزب بر ارتش بود اکنون درعمل بهدکترین برتری شخص شی بر هردوتبدیل شده است. وفاداری مورد اشاره روزنامه ارتش دیگر وفاداری انتزاعی بهحزب نبوده بلکه وفاداری مستقیم بهشخص شی است.
این روند با وی و لی آغاز شد. هنگامی که دفتر سیاسی حزب در ژوئن۲۰۲۴ اخراج آنان از حزب را اعلام کرده بیانیه رسمی آنان را بهفساد، فروپاشی ایمان و سقوط وفاداری متهم کرد و رفتارشان را آلودهکننده اکوسیستم سیاسی ارتش دانست. این زبان تند بود اما هنوز در چارچوب اتهامات فساد قرار داشت.
مرحله بعدی در اکتبر۲۰۲۵ رخ داد؛ زمانی که وزارت دفاع چین اخراج ۹افسر ارشد ازجمله هه ویدونگ، عضو دفتر سیاسی و نایبرییس کمیسیون مرکزی نظامی و میائو هوا، رییس اداره کار سیاسی ارتش را اعلام کرد. بیانیه رسمی وزارت دفاع کوتاه و بوروکراتیک بود اما سرمقاله روز بعد روزنامه ارتش عباراتی بسیار تندتر بهآن افزود. در آن مقاله گفته شد که هه، میائو و هفتافسر دیگر دچار فروپاشی ایمان و سقوط وفاداری شده و اصل فرماندهی حزب بر اسلحه و نظام مسوولیت رییس کمیسیون مرکزی نظامی را بهشدت تخریب کردند. برای نخستینبار یک عضو دفتر سیاسی و کمیسیون مرکزی نظامی نه صرفا بهفساد بلکه بهحمله بهبنیان اقتدار نظامی شی متهم شد.
اوج اینتشدید در ماه ژانویه رخ داد؛ زمانی که ژانگ یوشیا، نایبرییس اول کمیسیون مرکزی نظامی و عالیرتبهترین فرمانده نظامی چین پس از شی و لیو ژنلی، رییس ستاد مشترک ارتش بازداشت شدند. ظرف چند روز وزارت دفاع آغاز تحقیقات رسمی را اعلام کرد. سرمقاله بعدی روزنامه ارتش که نخستین موضع رسمی درباره این پرونده بود این دونفر را متهم کرد که نظام مسوولیت رییس کمیسیون مرکزی نظامی را بهشدت لگدمال و تخریب کردند و مشکلات سیاسی و فساد را بهسطحی خطرناک رساندند که فرماندهی مطلق حزب بر ارتش و بنیان حکمرانی حزب را تهدید میکند. اینها دیگر اصطلاحات مربوط بهفساد نیستند بلکه شدیدترین اتهامات سیاسی موجود در ادبیات نظامی چین بهشمار میروند و نکته مهم آن است که این زبان در آغاز پرونده بهکار رفت و نه در پایان آن.
از فساد تا بیوفایی سیاسی
سرمقاله ۸مه درباره وی و لی نیز اقدامی ظریفتر انجام میدهد. بیانیه اولیه سال۲۰۲۴ تخلفات آنان را عمدتا درقالب فساد تعریف میکرد اما مقاله جدید بیوفایی سیاسی را در اولویت قرار میدهد. البته هنوز آنان با همان ادبیات بسیار سنگینی که علیه متهمان پروندههای هه و ژانگ بهکار رفته توصیف نشدند اما فاصله میان این دو سطح بهوضوح کاهش یافته است. درواقع وی و لی پلهپله بهسطح بالاتری از اتهامات منتقل میشوند تا پرونده مقاماتی بالاتر از آنان بدون ایجاد شوک ناگهانی پیش برود.
زمانبندی غیرمعمول صدور این احکام در میانه یک پاکسازی ادامهدار نیز این برداشت را تقویت میکند. درمیان پروندههای بازِ مقامات بالاتر پرونده ژانگ دشوارترین مورد است. او شاهزادهزادهای بانفوذ با دههها ارتباط در ساختار حزب و دولت محسوب میشود. سیاستمدارانی با این سطح از نفوذ معمولا بدون وجود واسطههایی که پشتپرده برای آنان لابی کنند با اتهامات رسمی روبهرو نمیشوند. شی جینپینگ با صدور شدیدترین احکام ممکن علیه وی و لی که هر دو بهشبکه ژانگ وابسته دانسته میشوند ابزار چانهزنی این واسطهها را از بین برده است.
درمجموع الگوی کلی آشکار است. شی جینپینگ تعادل الیگارشیک پس از مائو را کنار گذاشته؛ تعادلی که در آن مصونیت نخبگان در بالاترین سطوح مانع بازگشت سیاست چین بهپاکسازیهای سبک مائویی میشد. بخشی از این توافق حتی در قانون نیز منعکس شده بود. اصلاح قانون کیفری در سال۲۰۱۵ مجازات اعدام فوری در پروندههای رشوه را با اعدام تعلیقی و تبدیل آن بهحبس ابد دائمی جایگزین کرد. از آن زمان حبس ابد دائمی سقف عملی مجازات برای مقامات غیرنظامی در سطح وزارتخانهای شد؛ ازجمله بای انپی در سال۲۰۱۶، ژائو ژنگیونگ در۲۰۲۰ و فو ژنگهوا وزیر دادگستری سابق در۲۰۲۲.
اکنون اما وی و لی عالیرتبهترین مقاماتی هستند که در سطحی پایینتر از دفتر سیاسی بهحبس ابد دائمی محکوم شدند. احکام پیشین در این سطح نهایتا بهحبس ابد عادی ختم میشد. شی جینپینگ اکنون کف مجازات را یک بار افزایش داده است. بنابراین پرسش اصلی این است که آیا این روند بهسطح دفتر سیاسی نیز خواهد رسید یا خیر؟
در این میان پرونده ژانگ یوشیا دشوارترین چالش است. او همچنان عضو دفتر سیاسی است و اتهامات سیاسی واردشده علیه او شدیدترین اتهامات در میان تمام پروندهها بهشمار میرود اما ژانگ سال گذشته ۷۵ساله شد و طبق قانون چین افراد بالای این سن مگر در پروندههای قتلهای بسیار فجیع نمیتوانند بهاعدام حتی اعدام تعلیقی محکوم شوند. بنابراین شدیدترین مجازات ممکن برای او حبس ابد عادی بوده؛ مجازاتی سبکتر از آنچه وی و لی دریافت کردند و بسیار سبکتر از لحن سیاسی شدیدی که علیه او بهکار رفته است.
درنتیجه هه ویدونگ بهپرونده آزمایشی کف جدید مجازاتهای شی تبدیل شده است. برخلاف ژانگ او از نظر قانونی میتواند همان حکم وی و لی را دریافت کند. خارج از محاکمه سیاسی «باند چهار نفره» در سال۱۹۸۱ تاکنون هیچ عضو دفتر سیاسی بهاعدام تعلیقی آنهم بدون امکان آزادی مشروط و تخفیف مجازات محکوم نشده است. اگر چنین حکمی علیه هه صادر شود سقف جدیدی برای مجازات اعضای دفتر سیاسی ایجاد خواهد شد؛ سقفی که حتی میتواند شامل اعضای غیرنظامی دفتر سیاسی تحت تحقیق مانند ما شینگروی نیز بشود.
چنین شکستی اما در عرف سیاسی هزینههای واقعی دارد. شبکه شاهزادهزادگان و رهبران بازنشستهای که پیشتر پشتپرده برای متهمان لابی میکردند درخواهند یافت که دیگر هیچدرخواستی شنیده نخواهد شد و جلب همکاری آنان برای شی دشوارتر میشود. مشکل پیچیدهتر این است که اتهامات سیاسی ژانگ سنگینتر از هه بوده اما مجازات او سبکتر خواهد بود؛ موضوعی که توضیح آن برای اعضای حزب و افکار عمومی دشوار است.
با این حال تجربه دهه گذشته نشان داده که عرفها مانع شی جینپینگ نشدند. تشدید زبان سیاسی در کیفرخواستها که هه و ژانگ را نه صرفا مقاماتی فاسد بلکه افرادی معرفی میکند که شخصا بنیان اقتدار حزب را هدف قرار دادند درواقع نوعی زمینهسازی پیش از صدور احکام حقوقی است تا نشان دهد سقف سنتی مجازات اعضای دفتر سیاسی دیگر نباید پابرجا بماند. درهمینرابطه بهنظر میرسد شی درحال آمادهسازی بستر برای احکامی است که نظام سیاسی چین تاکنون از صدور آنها خودداری کرده بود.
بااینحال افزایش بیشتر سقف مجازاتها یک مشکل ساختاری نیز ایجاد میکند. وقتی شدیدترین مجازات بهنتیجهای عادی و مورد انتظار برای اعضای محکوم دفتر سیاسی تبدیل شود اثر بازدارندگی آن کاهش مییابد بهویژه در سطحی که اساسا بازدارندگی دشوار است. مقامی که از ابتدا انتظار حداکثر مجازات را دارد دیگر انگیزهای برای محدودکردن اقدامات خود در مسیر سقوط نخواهد داشت. هرچه کف مجازات سختتر شود توان آن برای مهار رفتارهایی که قرار است کنترل کند ضعیفتر خواهد شد.
شواهد گذشته نیز نشان میدهد ارزش بازدارندگی مجازاتهای سنگین در راس سیاست چین بسیار محدود است. اعدام چنگ کهجی، نایبرییس کمیته دائمی کنگره ملی خلق در سال۲۰۰۰ مانع تخلفات گسترده دوران هو جینتائو نشد؛ دورانی که شاید فاسدترین دوره در تاریخ نخبگان حزب کمونیست بود. اعدام لای شیائومین، رییس گروه مالی دولتی هوارونگ در سال۲۰۲۱ نیز مانع ظهور واسطههای مالی جدید برای ثروت سیاسی نشد.
درمورد وی و لی نیز اگر دونفری که سبکترین اتهامات سیاسی را در پاکسازی فعلی دارند بهاعدام تعلیقی بدون آزادی مشروط و بدون تخفیف محکوم شدند این مجازات بهانتظار پیشفرض برای همه افرادی تبدیل خواهد شد که با اتهامات سیاسی سنگینتری در سطوح پایینتر روبهرو هستند. احتمالا میائو، لیو و چهرههای اصلی ژنرالهای مرتبط با پروندههای آنان نیز از این سرنوشت گریزی نخواهند داشت. آنچه زمانی سقف مجازات برای پروندههای رشوهخواری در سطح وزارتخانهای بود اکنون بهکف مجازات برای فرماندهان ارشد نظامی تبدیل شده است. اینکه آیا این کف یک سطح دیگر بالاتر خواهد رفت یا نه بهشی جینپینگ بستگی دارد و بهاینکه آیا سقفی که او طی یک دهه بهآرامی درحال تخریب آن بوده توان تحمل فشاری را که اکنون بر آن وارد میکند خواهد داشت یا خیر؟
