چشم انداز مبهم تجارت
جهان صنعت- تفاوتی ندارد در چه حوزهای از اقتصاد ایران فعالیت کنید این یک اصل مهم است که کشور ما تقریبا در تمام حوزهها «از تولید گرفته تا مباحث مربوط به امنیت غذایی» وابستگی غیرقابل انکاری به بازرگانی و روابط اقتصادی با دیگر کشورها دارد. این نکته بهخودیخود بههیچعنوان منفی نیست و تقریبا همگان بر این اصل توافق نظر دارند که بدون روابط تجاری گسترده نمیتوان به شکوفایی اقتصادی رسید.
گفتیم که نیاز کشور به روابط تجاری به خودیخود نکته منفی نیست اما چه زمانی باید بابت آن نگران بود؟ زمانی که کشور نزدیک به یک دهه با برخی از سنگینترین تحریمهای بینالمللی دستوپنجه نرم کند و در کمتر از یکسال دوجنگ به آن تحمل شود؛ زمانیکه محاصره دریایی جهت جلوگیری از عبور کالا صورت گرفته و روابط برخی از مهمترین شرکای تجاری تحت تاثیر تنشهای سیاسی قرار بگیرد. دریک جمله: کشور در شرایطی نظیر شرایط امروزه ایران قرار بگیرد!
بیکفایتیهای داخلی
این روزها اخبار بسیاری از تسلط رقبا بر برخی از بازارهای تجاری سنتی کشورمان شنیده میشود و بازار فرش و زعفران دونمونه از بزرگترین مثالهای این امر نامبارک است. در چنین شرایطی مهمترین سوال مردم و کارشناسان این است که چه باید کرد؟
مرتضی افقه، کارشناس مسائل اقتصادی در اینباره به «جهانصنعت» گفت: اینوضعیت سالهاست که ادامه دارد و امر تازهای نیست. رقبایی که از برندهای ما سوءاستفاده میکنند این امر مستقیما نتیجه بیکفایتیهای داخلی است. این مساله نهتنها درباره زعفران بلکه در بسیاری حوزههای دیگر هم مشاهده میشود.
وی ادامه داد: اقتصاد ایران بدون تجارت یا با تجارتی محدود و کنترلشده قادر به ادامه حیات نیست. در کشور اقتصادی داریم که شدیدا به روابط سیاسی و تجاری با دیگر کشورها وابسته است. از روزی که تحریمها آغاز شد تا امروز سهم تجارت از تولید ناخالص داخلی (GDP )روز بهروز افزایش یافته است و با فهم این وابستگی شکنندگی روابط تجاری مستقیما بر معیشت، رفاه و پیشرفت اقتصادی کشور اثر گذاشته است. دانشجویان اقتصاد میدانند که هرگاه در مطالعه سالهای گذشته مشاهده کردید که شاخصهای اقتصادی بهبود یافتند بلافاصله باید بررسی کنید که در آن سالها روابط سیاسی و تجاری کشور چگونه بوده و درآمد نفتی چه میزان بوده است. تغییرات متغیرهای سیاسی و اقتصادی را باید در این دومحور دید.
وابستگی شدید تولید و مصرف به واردات
اینکارشناس مسائل اقتصادی افزود: تصور اینکه ایران بتواند در درازمدت بدون تجارت پایدار بایستد دشوار است. بخش تولید و مصرف کشور شدیدا به واردات وابسته است و واردات نیز عمدتا از طریق فروش نفت تامین میشود. نفت ما برخلاف عربستان یا امارات امکان انتقال از مسیرهای جایگزین مثل لولههای متعدد یا بنادر دریایی را ندارد. بنابراین محاصره اقتصادی میتواند درآمد ارزی و به تبع آن تامین نیازهای کشور را با مشکل جدی مواجه کند. ایران باید هرچه سریعتر این مساله را حل کند و احتمالا این کار را خواهد کرد. در غیراین صورت مشکلات اقتصادی عمیقتر خواهد شد. حتی اگر یک خط لوله نفتی به تنگه هرمز احداث شده باشد بازهم کفایت لازم برای صادرات مورد نیاز کشور را ندارد.
افقه ادامه داد: این وضعیت برای کشوری مانند ایران که وابستگی بالایی به روابط سیاسی و تجاری دارد بهشدت تهدیدکننده معیشت مردم است. پیش از این بخش عمده صادرات به امارات وابسته بود و حالا که با محدودیت مواجه شدیم جایگزینی آن با کشورهایی مانند پاکستان دشوار است.
سردرگمیهای ناتمام
افقه درباره سردرگمی که اقتصاد کشور را در بر گرفته گفت: یکی از چالشهای مهم سردرگمی فعالان اقتصادی است. تاجران و تولیدکنندگان نمیدانند فردا وضعیت چگونه خواهد بود. این سردرگمی تنها مختص تولیدکنندگان نیست بلکه مصرفکنندگان نیز نمیدانند پول خود را صرف چه چیز کنند: خرید کالا، تبدیل به طلا و ارز یا ذخیره دارایی. این وضعیت سم مهلکی برای تمامی شاخصهای اقتصادی است؛ از تولید تا مصرف.
وی ادامه داد: درباره پیشبینی و راهکار دولت ضروری است اقدامات فوری انجام شود تا آسیبهای واردشده تاحدی جبران شود و روند تجاری کشور به شرایط عادی نزدیک شود. ثبات و کاهش ابهام کلید احیای اقتصاد و اعتماد فعالان اقتصادی است.
یک چشمانداز بدبیانه
افقه درباره حالت بدبینانه چشماندازها گفت: اما اگر این شرایط طولانی شود و دولت نتواند به سرعت ازطریق مسیرهای جایگزین نیازها را تامین کند شاخصها و شرایط اقتصادی بدتر خواهد شد. تعدیلهایی که اکنون درحال رخدادن است همه اثرات منفی خود را تشدید خواهند کرد.
وی ادامه داد: راهحل نهایی این است که به سمت حل مشکلات ناشی از جنگ برویم اما حتی با حل مساله جنگ مشکلات اقتصادی ما کاملا حل نخواهد شد. باید تحریمها را کاهش دهیم و تنشها با غرب بهویژه اروپا، را مدیریت کنیم. البته آمریکا هم باید در نظر گرفته شود اما اگر در کوتاهمدت امکان تعامل با آمریکا وجود نداشته باشد همانند دورههای گذشته میتوان روابط را با اروپا که رقیب جدی آمریکاست مدیریت کرد.
افقه درباره مباحث مربوط به جنگ اوکراین و موضع اروپاییها گفت: متاسفانه به نظر میرسد در جنگ اوکراین تصمیم اشتباهی گرفتیم. اروپایی که سالها در کنار ایران برای حفظ برجام ایستاده بود اکنون از ما فاصله گرفته است. حتی در شرایط فعلی که آمریکا و اروپا مقابل ایران هستند دیپلماسی کشور باید فعال و هوشمند باشد.
بحث حساس امنیت غذایی
بسیاری از مسیرهای تامینکننده امنیت غذایی کشور از مسیر واردات میگذرد. افقه در اینباره گفت: ازسویدیگر امنیت غذایی ما شدیدا به واردات وابسته است.
بخش عمده نیازهای غذایی کشور بهویژه نهادههای دامی و مواد اولیه کشاورزی از خارج تامین میشود. کشاورزی امروز ما صنعتی است و وابستگی بالایی به واردات دارد: مواد شیمیایی، کودها و سایر نیازهای تولید داخل اگرچه تا حدی تولید میشوند اما بخش قابلتوجهی از مواد اولیه همچنان خارجی است. اختلال در تجارت و واردات میتواند بر امنیت غذایی اثرگذار باشد. اگرچه انبارها ممکن است نیازهای کوتاهمدت را پوشش دهند اما در بلندمدت این وابستگی میتواند مشکلات جدی ایجاد کند. حتی اگر اکنون فشار زیادی مشاهده نشود ممکن است طی دوتاسهماه آینده اثرات آن بیشتر خود را نشان دهد.
افقه در خاتمه سخنانش افزود: امیدوارم که این مشکلات هرچه سریعتر حل شود زیرا استمرار اختلال در تجارت و واردات نهتنها امنیت غذایی بلکه شاخصهای اقتصادی و رفاه عمومی را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد.
