بزرگترین اختلال عرضه در تاریخ صنعت نفت
محمدحسین لطف الهی– اقتصاد جهانی در بهار ۲۰۲۶ با کابوسی روبهرو شده است که تحلیلگران انرژی دههها از آن هراس داشتند. با شعلهور شدن آتش جنگ در خاورمیانه و درگیریهای مرتبط با ایران، بازار جهانی نفت با پدیدهای مواجه است که آژانس بینالمللی انرژی آن را «بزرگترین اختلال عرضه در تاریخ» مینامد. بسته شدن عملی تنگه هرمز، حملات به زیرساختهای انرژی و اعلام محاصره بنادر ایران توسط ایالات متحده، زنجیره تامین انرژی را تا مرز فروپاشی کامل پیش برده است.
آمارها به طرز تکاندهندهای وخیم هستند. در ماه مارس، عرضه جهانی نفتخام با یک سقوط آزاد ۱/۱۰میلیون بشکهای در روز مواجه شد و به سطح ۹۷میلیون بشکه در روز رسید. این افت شدید عمدتا ناشی از کاهش ۴/۹میلیون بشکهای تولید اوپک پلاس و افت ۷۷۰هزار بشکهای تولیدکنندگان غیراوپک پلاس است.
قلب این بحران در تنگه هرمز میتپد؛ آبراهی که تا پیش از فوریه روزانه بیش از ۲۰میلیون بشکه نفت خام، مایعات گازی و فرآوردههای پالایشی از آن عبور میکرد، اکنون عملا مسدود شده است. در اوایل آوریل حجم محمولههای عبوری از این تنگه به عدد ناچیز ۸/۳میلیون بشکه در روز سقوط کرد.
اگرچه تولیدکنندگان منطقه تلاش کردهاند با استفاده از مسیرهای جایگزین مانند پایانههای ساحل غربی عربستان در دریای سرخ، بندر فجیره در امارات و خط لوله کرکوک- جیحان صادرات خود را از کمتر از ۴میلیون بشکه به ۲/۷میلیون بشکه در روز افزایش دهند اما مجموع تلفات صادراتی همچنان از مرز ۱۳میلیون بشکه در روز فراتر رفته است. پیشبینی میشود خسارات انباشته ناشی از این اختلالات به بیش از ۳۶۰میلیون بشکه در ماه مارس و ۴۴۰میلیون بشکه در ماه آوریل برسد.
شکاف تاریخی میان بازار فیزیکی و کاغذی
شوک کمبود بشکههای واقعی باعث ثبت بزرگترین جهش ماهانه قیمت نفت در تاریخ شد. یکی از مهمترین پدیدههای اقتصادی این بحران، شکاف شدید و فزاینده میان قیمت نفت در بازار فیزیکی و بازار قراردادهای آتی است. پالایشگاههای سراسر جهان که در تامین خوراک خود درماندهاند، برای خرید بشکههای واقعی در دسترس به رقابتی دیوانهوار دست زدهاند. این وحشت باعث شده تا قیمت نفت خام در بازار فیزیکی به نزدیکی رکورد تاریخی ۱۵۰ دلار در هر بشکه پرواز کند. در زمان نگارش این گزارش، نفت پایه برنت در محدوده ۱۳۰ دلار معامله میشود که ۶۰دلار بالاتر از سطوح پیش از آغاز درگیریهاست.
وضعیت در بازار فرآوردههای پالایشی حتی بحرانیتر است؛ جایی که حاشیه سود پالایش و کرکاسپرد مقطرات میانتقطیر به بالاترین حد تاریخ خود رسیده و قیمت این فرآوردهها در بازار سنگاپور از مرز مبهوتکننده ۲۹۰ دلار در هر بشکه عبور کرده است.
بحران پالایشگاهها و تخریب ساختاری تقاضا
زمانی که قیمتها به چنین سطوح نجومی میرسند و کالا نایاب میشود، پدیده اقتصادی تخریب تقاضا آغاز میگردد. آژانس بینالمللی انرژی اکنون پیشبینی میکند که تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ نهتنها رشد نخواهد کرد بلکه با انقباضی معادل ۸۰هزار بشکه در روز روبهرو خواهد شد. این رقم، ۷۳۰هزار بشکه کمتر از پیشبینی ماه گذشته است. افت ۵/۱میلیون بشکهای تقاضا در سهماهه دوم۲۰۲۶، شدیدترین سقوط مصرف از زمان قرنطینههای همهگیری کووید۱۹ به شمار میرود. صنایع و مصرفکنندگان در حال تسلیم شدن در برابر این واقعیت خشن هستند.
در صنعت پتروشیمی تولیدکنندگان آسیایی به دلیل خشک شدن جریان خوراک بهویژه نفتا، نرخ بهرهبرداری از مجتمعهای خود را به شدت کاهش دادهاند. در بخش هوانوردی نیز لغو گسترده پروازها در سراسر خاورمیانه، بخشهایی از آسیا و اروپا، مصرف سوخت جت را با سقوط آزاد مواجه کرده است. از سوی دیگر و با کاهش عملیات پالایشی، پالایشگاههای خاورمیانه و آسیا به دلیل کمبود خوراک و آسیبهای زیرساختی، در ماه آوریل ظرفیت فرآورش خود را حدود ۶میلیون بشکه در روز کاهش داده و به ۲/۷۷میلیون بشکه رساندهاند. این روند کاهشی در تقاضا، در ماه مارس منجر به افت ۸۰۰هزار بشکهای نسبت به سال قبل شد و پیشبینی میشود در آوریل به افت ۳/۲میلیون بشکهای برسد.
پارادوکس ذخایر
دادههای مربوط به موجودی ذخایر جهانی، راوی داستان دوگانه و تلخی است. در حالی که مصرفکنندگان برای زنده ماندن در حال تخلیه انبارهای استراتژیک و تجاری خود هستند، میلیونها بشکه نفت در خاورمیانه حبس شده است. در ماه مارس، کل ذخایر رصدشده جهانی ۸۵میلیون بشکه کاهش یافت اما ترکیب این کاهش بسیار معنادار است.
در خارج از خاورمیانه، موجودی انبارها با برداشت خیرهکننده ۲۰۵میلیون بشکهای، معادل ۶/۶میلیون بشکه در روز مواجه شد که بیشترین افت مربوط به نفت روی آب و انبارهای کشورهای واردکننده آسیایی با افت ۳۱میلیون بشکهای بود. در نقطه مقابل و در داخل خاورمیانه به دلیل مسدود بودن مسیرهای صادراتی، نفت خام تولیدی چارهای جز انبار شدن نداشت به گونهای که ذخایر شناور روی آب در منطقه ۱۰۰میلیون بشکه و ذخایر خشکی ۲۰میلیون بشکه افزایش یافت. در این میان پکن با استفاده از وضعیت موجود، تنها در همین ماه ۴۰میلیون بشکه نفت خام به مخازن استراتژیک چین اضافه کرد.
صلح شکننده یا جنگ فرسایشی؟
اعلام آتشبس دوهفتهای اخیر اگرچه تنفس کوتاهی به بازارهای ملتهب داد اما هنوز برای رفع بحران کافی نیست. تحلیلگران در این شرایط دو سناریوی کلان را برای ماههای آینده متصور هستند.
در سناریوی پایه و خوشبینانه، دستیابی به یک توافق و از سرگیری جریان عادی انرژی تا اواسط سال جاری میلادی پیشبینی میشود، هرچند که بازگشت به سطح پیش از جنگ زمانبر خواهد بود. اما در سناریوی بدبینانه، تداوم درگیریها و مسدود ماندن تنگه هرمز در نظر گرفته میشود که در این صورت بازارهای انرژی و اقتصاد کلان جهانی باید خود را برای یک شوک تورمی و رکود اقتصادی طولانیمدت و ویرانگر آماده کنند. آنچه مسلم است، از سرگیری جریان نفت از تنگه هرمز، تنها و حیاتیترین متغیر برای کاهش فشار بر قیمتها، احیای امنیت انرژی و نجات اقتصاد جهانی از لبه پرتگاه است. تا آن زمان جهان وابسته به نفت باید با واقعیت تلخ قحطی انرژی دستوپنجه نرم کند.
