دوگانه «دیپلماسی» و «میدان»
علی حسینی – چهارشنبه همین هفته آخرین روز آتشبس دوهفتهای ایران و آمریکاست اما منابع پاکستانی از احتمال برگزاری دور دوم مذاکرات اسلامآباد در واپسین روز هفته جاری خبر دادند اما آنچه در فضای داخلی کشور بحثانگیز شده لزوما تعیین زمان مذاکرات تا پیش از پایان مهلت دوهفتهای آتشبس نیست بلکه ظاهرا کماکان بحث بر سر این است که آیا هیات مذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی بهسرپرستی محمدباقر قالیباف و با همراهی عباس عراقچی باید وارد دو دوم این گفتوگوها شود یا نه؛ اختلافنظری که حالا دیگر ربطی بهاختلافات ریشهای دو جناح اصلی سیاسی در ایران یعنی اصلاحطلبان و اصولگرایان ندارد. البته جامعه ایرانی که سالهاست از این دوگانه اصلاحطلب-اصولگرا عبور کرده اما حالا تحولات سیاسی نیز دیگر پیرامون تنازعات و رقابتهای سیاسی این دو جریان شکل نمیگیرد و آنچه حالا در واپسین ساعات و روزهای آتشبس دوهفتهای میان ایران و امریکا تضادی جدی را در فضای سیاسی ایران شکل داده دو نگاه متفاوت بهمساله ارتباط با آمریکا و مدیریت تنشی است که بهویژه از اوایل اسفندماه گذشته با آغاز حملات امریکا و اسرائیل بهخاک ایران بهاوج رسیده است.
بدین ترتیب در شرایطی که اصلاحطلبان عملا همان جایگاه و پایگاه نحیف و ضعیفی را هم که این سالها بههزار مشقت حفظ کرده بودند از دست داده و بهمعنای دقیق کلمه هیچ تاثیری در مناسبات سیاسی ایران ندارند این طیفهای گوناگون جناح راست هستند که در رقابتی نفسگیر با یکدیگر روبروی هم صفآرایی کرده و هر کدام نیز بهنحوی سعی دارند با استفاده حداکثری از هر آن ابزاری که در این رقابت در دست دارند حرفشان را بهکرسی بنشانند. رقابتی که یکسوی آن محمدباقر قالیباف و جریانی که خود را نواصولگرایی تعریف میکنند ایستاده و با رویکردی بهنسبت عقلگرا و طرح مواضعی بهنسبت منعطف در مسائل سیاست خارجی توانستند از برخی جریانهای دیگر سیاسی ازجمله جریان دولت بهسردمداری مسعود پزشکیان و با نقشآفرینی عباس عراقچی و اصولگرایان میانهرویی که در این سالها بهرهبری حسن روحانی و علی لاریجانی در سپهر سیاسی کشور فعال بودند یارگیری کنند. حال آنکه درسوی مقابل پایداریها و تندروترین نیروهای اصولگرا که در این هفتهها اختلافات بعضا اساسی و شدیدی که با یکدیگر دارند را کنار گذاشته و با استفاده حداکثری از تریبونهای مذهبی و صداوسیمای جمهوری اسلامی در تلاشند تا بههر قیمت ممکن حرفشان را بهکرسی بنشانند و جلوی هرگونه توافق و حتی مذاکرهای با ایالات متحده را بگیرند. شرایطی که باعث شد در روزهای اخیر شماری از نیروهای منتسببه این ائتلاف ناهمگن وارد گود شده و بیتوجه بهرفاقت سیاسی دیرینهای که با قالیباف و یارانش داشتند او را حتی بهسازشکاری و خیانت متهم کنند. حملاتی که چارهای برای قالیباف باقی نگذاشت مگر اینکه شخصا راهی صداوسیما شود و از طریق آنتن تلویزیون و خطاب بهملت از پشتپرده تحولات دیپلماتیکی سخن بگوید که در روزها و هفتههای گذشته در جریان بوده و هنوز هم باوجود سنگاندازیهای گاهوبیگاه تندروها افتانوخیزان در جریان است.
پشتپرده مذاکرات اسلامآباد بهروایت قالیباف
قالیباف که در ابتدای سخنان خود «دانستن» را «حق مردم» دانست و تاکید کرد که «باید پاسخگوی ملت باشیم» پس از ارائه گزارشی از آنچه در جریان قریب به۴۰روز جنگ تمامعیار در کشور رقم خورد بهارزیابی نتیجه جنگ پرداخت و گفت که ما در این جنگ «برنده میدان» هستیم هرچند امکانات آمریکا بیشتر است. او که تاکید داشت این پیروزی حاصل طراحی و آمادگی داخلی بوده و نه صرف تجهیزات از ارائه درخواستهایی برای آتشبس سخن گفت و در ادامه با اشاره بهمساله اصلی این روزها که همان بحث گشایش یا بستهبودن تنگه هرمز است، تاکید کرد که «دشمن در بازکردن مسیر تنگه هرمز اما موفق نبود» اما یادآور شد: «این موفقیت نظامی بهمعنای نابودی کامل توان دشمن نیست بلکه منظور جلوگیری از تحقق اهداف اوست.» او سپس بر اهمیت مساله دیپلماسی تاکید کرد و گفت که اکنون زمان آن است که موفقیتهای نظامی ازطریق حقوقی و سیاسی نیز تثبیت شود و دیپلماسی باید نقش فعال ایفا کند. قالیباف که اساسا بهمنظور جلوگیری از هجمهها بهتیم مذاکرهکننده مقابل دوربینهای صداوسیما حاضر شده بود در ادامه مذاکره را «روشی از مبارزه» توصیف کرد و گفت که اعتماد بهدشمن وجود ندارد و نیروهای مسلح همچنان و حتی در زمان مذاکره آماده هستند.
قالیباف که پیوسته تاکید میکرد نهادهای بالادستی بهویژه نهاد رهبری «بهصورت لحظهای» در جریان جزئیات مذاکرات و دیگر امور قرار داشته و دارد بر هماهنگی کامل تیم مذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی و روند مذاکرات این هیات با این نهادها نیز تاکید کرد و بار دیگر این مهم را یادآور شد که آنچه باعث شد ایران حضور در مذاکرات اسلامآباد را بپذیرد موافقت واشنگتن با طرح پیشنهادی ۱۰مادهای جمهوری اسلامی بوده تاجاییکه تاکید کرد که ایران پس از موافقت واشنگتن بهطرح جمهوریاسلامی بهپاکستان گفته بود که اگر آمریکا خواهان آتشبس است باید ترامپ آن را علناً اعلام کند. او سپس بهمساله آتشبس در لبنان بهعنوان یکی از شروط ۱۰گانه اشاره کرد و پس از آن نیز با اشاره بهتنش میان دوکشور بر سر بحث تنگههرمز گفت که وقتی مینروب آمریکا نزدیک شده بود و نیروهای ایرانی اعلام کرده بودند اگر حرکت ادامه یابد موشک شلیک میشود. طرف آمریکایی ۱۵دقیقه زمان خواست و مینروب را عقب برگرداند. بهگفته او این نشان میدهد کنترل تنگههرمز در دست ایران است. قالیباف در بخش مهمی از سخنانش نیز تاکید کرد: «امروز چه کاغذهای مذاکره و چه نقشههای جنگی برای من یکی است. آمادهام هم جانم و هم آبرویم را تقدیم کنم. مهم این است که حق این ملت و ایران حفظ شود.»
حملات تندروها بهقالیباف
باوجود این توضیحات قالیباف اما تندروها نهتنها لحظهای از هجمه بههر کسی که در راستای رفع تنش و حرکت بهسوی مذاکره تلاش کند دست نکشیدند بلکه بلافاصله پس از پایان صحبتهای تلویزیونی سرپرست هیات مذاکرهکنندگان ایران حملاتشان را دوچندان کردند. تا جایی که ظرف تنها چند ساعت چندین مقاله مفصل، بیانیه و موضعگیری توئیتری و غیرتوئیتری در این رابطه منتشر شد و ازجمله ۴۲تن از نمایندگان مجلس در بیانیهای با زبانی پر نیشوکنایه بهمذاکرهکنندگان تاختند. بیانیهای که البته برای اطلاع از محتوایی منطقی است بهجای اینکه وقتمان را صرف مطالعه متن آن کنیم یکراست بهسراغ فهرست اسامی امضاکنندگانش برویم. فهرستی که با نام حمید رسایی، امیرحسین ثابتی و مهدی کوچکزاده آغاز میشود، با نام چنددهنفر از پایداریهای کمترشناختهشده مجلس همچون محمدتقی نقدعلی، ابوالقاسم جراره و محمدمنّان رییسی ادامه مییابد و سرانجام نیز با اسامی امثال بیژن نوباوه، قاسم روانبخش و حسینعلی حاجیدلیگانی پایان میپذیرد. جالب آنکه در اینفهرست حتی اسامی برخی از چهرههای شاخص جبهه پایداری در مجلس همچون نبویان و علی خضریان که بهعنوان اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس حتی در تیم بیش از ۸۰نفره مذاکرهکنندگان ایران در اسلامآباد نیز حضور داشتند دیده نمیشود؛ چهرههایی که بعید است در جریان تدوین این بیانیه قرار نگرفته باشند و با این حساب باید دید چرا حاضر بهامضای آن نشدند.
همزمان حسین شریعتمداری که هرروز با استفاده از تریبون روزنامه کیهان بهنحوی بهدیپلماتها و تلاشهای دیپلمات آنان میتازد در یادداشتی مفصل در خبرگزاری فارس نقطهنظرهای آشتیناپذیر خود را تکرار کرد. یادداشتی که مدیرمسئول کیهان در آن سعی داشت با اشاره بهاهمیت تنگه هرمز سعی در بهکرسینشاندن این ایده داشت که جمهوریاسلامی حتی پس از پایان جنگ نیز نباید بهسادگی اقدام بهبازگشایی تنگههرمز کرده و باید از این آبراه راهبردی کسب درآمد و منفعت کند.
دفاعیات حامیان مذاکره از قالیباف
آن سوی این میدان نیز چندان آرام نبود. چنانکه از شخص مسعود پزشکیان که بهعنوان رییس دولت از تیم مذاکرهکنندگان جمهوریاسلامی حمایت میکند تا برخی از یاران قالیباف و نیز چهرههای سیاسی میانهرو وارد گود شده و سعی کردند دستکم بخشی از هجمهها علیه قالیباف و دیگر اعضای تیم مذاکرهکنندگان را خنثی کنند.
پزشکیان که دیروز در جریان بازدید از وزارت علوم بهطرح دیدگاههایش در این رابطه پرداخت در بخشی از سخنانش گفت: «ایران بهدنبال گسترش جنگ نیست و استمرار درگیریها هم بهنفع هیچ طرفی نیست.» او که بخش عمده سخنانش را بهتشریح و تبیین وضعیت کشور پس از بیش از ۵۰روز جنگ و تنش اختصاص داد و سعی داشت تا مگر گوشهای از مشکلاتی را که ملت و مملکت بهآن گرفتار شدند توضیح دهد، در ادامه تصریح کرد: «راهحل مشکلات نه در افزایش تنش بلکه در عقلانیت، گفتوگو و پرهیز از تخریب بیشتر است.» پزشکیان بر ضرورت همگرایی در منطقه نیز تاکید کرد و خواستار حل اختلافات شد.
رییسجمهور در جریان بازدید از وزارت ورزش و جوانان نیز بهاین مسائل اشاره کرد و در بخشی از سخنانش با تاکید بر رویکرد اصولی ایران در حفظ صلح و ثبات و امنیت منطقه تصریح کرد: «ایران بهدنبال گسترش جنگ نیست و آغازگر هیچ درگیریای نبوده و نخواهد بود.
ما بههیچ کشوری حمله نکردیم و در شرایط کنونی نیز قصد تعرض بههیچ طرفی را نداریم و صرفا در حال دفاع مشروع از خود هستیم.» او بر رویکرد صلحطلبانه ایران تاکید کرد و گفت: «نباید چنین القا شود که ایران دنبال جنگطلبی است. ما صلحطلب هستیم و آنچه انجام میدهیم دفاع مشروع از خود است.» جالب آنکه پزشکیان در بخشی از سخنانش بهطور تلویحی بههجمههای هفتهها و ماههای گذشته علیه دولت نیز اشاره کرد و گفت: «اگرچه گلایهها و مشکلاتی وجود دارد و این مسائل قابل انکار نیست اما امروز زمان طرح اختلافات نبوده بلکه باید در برابر دشمن متجاوز با انسجام و همدلی ایستادگی کرد و مردم را تنها نگذاشت» اما در حالی که ۴۲نماینده عمدتا ناشناس پایداریچی در بیانیهای که حتی از سوی چهرههای شاخص این جریان سیاسی نیز مورد حمایت قرار نگرفت سعی کردند قالیباف و دیگر اعضای تیم مذاکرهکنندگان هستهای را در آستانه برگزاری مذاکرات احتمالی تحتفشار قرار دهند، مجید نصیرپور که از نمایندگان میانهروی مجلس است در یادداشتی که با تیتر «سو استفاده ممنوع!» در ایسنا منتشر شد نسبتبه این تلاشها هشدار داد و نوشت: «نمیتوان از برخی رفتارهای سیاسی که در این ایام بروز یافته بهسادگی عبور کرد. در شرایطی که کشور درگیر یک مواجهه پیچیده و چندلایه است انتظار میرود همه کنشگران سیاسی بیش از هر زمان دیگری ملاحظات ملی را بر رقابتهای جناحی ترجیح دهند.» این نماینده مجلس با انتقاد از «برخی افراد صاحب تریبون» که بهگفته او در رسانه ملی و میادین شهرها گاه با طرح نقدهای تند و بعضا غیرضرور از رییسجمهور و رییس مجلس تا رییس دستگاه دیپلماسی عملا بهتشدید فضای دوقطبی دامن میزنند» و حتی بعضا موضوعاتی همچون استیضاح وزیران را نیز مطرح میکنند، تاکید کرد: «هرگونه رفتار شتابزده یا مبتنی بر ملاحظات کوتاهمدت سیاسی میتواند هزینههای مضاعفی بر نظام تحمیل کند.» نصیرپور که «حفظ انسجام ملی» و «تقویت اعتماد عمومی» را مهمترین سرمایه کشور در عبور از شرایط پیچیده کنونی توصیف کرده خواستار آن شد که رسانهها و تریبونهای عمومی بهعنوان ابزارهای اثرگذار از هرگونه بهرهبرداری جناحی از این ظرفیتها پرهیز کنند.
هشدارها بههجمهها علیه قالیباف اما لزوما با چنین ادبیات نرم و آرامی مطرح نشد. بهویژه چندچهره نزدیک بهقالیباف در موضعگیریهای توئیتری خود صراحتا فشاری که تندروها بهقالیباف آوردند تا او بهناچار در یک گفتوگوی تلویزیونی درباره روند مذاکرات توضیح دهد را مصداق گرادادن بهاسرائیل و آمریکا جهت ترور قالیباف و برخی از دیگر مسوولان ارزیابی کرده و هشدار دادند که بعید نیست این جریان تندروها با همین دستفرمان بهدنبال حذف رهبری و دیگر مسوولان عالیرتبه نظام باشد. همزمان مهدی محمدی که درحالحاضر بهعنوان مشاور قالیباف فعالیت میکند توئیت مارک دوبوویتز، مدیر عامل اجرایی اندیشکده بنیاد دفاع از دموکراسیها را که بهنوشتههای زاکانی درباره تیم مذاکراتی اشاره کرده بود در فضای مجازی منتشر کرد. مدیر عامل اجرایی اندیشکده بنیاد دفاع از دموکراسیها که ازجمله نهادهایی است که طی سالهای گذشته آشکارا در اختیار جریان برانداز بوده نوشته است: «ایجاد حداکثر شکاف در حالی ادامه دارد که مقامات رژیم در وحشت بهسر میبرند. ترامپ در سردرگم کردن، تفرقه انداختن و ایجاد ترس مهارت بالایی دارد.» این توئیت در واکنش بهتوئیت زاکانی بود که نوشته بود: «قرار بود میز مذاکره ادامه و مکمل میدان باشد. همانطور که اصل مذاکره ذیل نظر رهبر انقلاب بوده تمام تصمیمات کلیدی نیز باید مطابق راهبردهای معظمله و با تایید ایشان انجام شود.» زاکانی که مشخصا بهتوئیت اخیر عراقچی مبنیبر خبر آزادی تردد در تنگه هرمز واکنش نشان میداد نوشته بود: «بعد از توئیت آقای عراقچی شاهد هتاکی و بدمستی ترامپ بودیم. اگر ادعای آمریکا در محاصره دریایی ایران درست باشد آتشبس نقض شده و ما در میانه جنگ هستیم و باید پاسخ مناسب بدهیم.»
همزمان چهرههای میانهروی نزدیک بهحسن روحانی نیز وارد گود شده و با لحن و ادبیاتی متفاوت از یاران قالیباف از تلاشهای رییس مجلس شورای اسلامی حمایت کردند. چنانکه علی ربیعی در یادداشتی پس از تاکید بر اینکه قصد اظهارنظر نداشته و سکوت را بهترین راهبرد برای حفظ وحدت میدانسته نسبتبه هجمههای روزهای اخیر بهمذاکرهکنندگان هشدار داد و نوشت: «اعتبارزدایی از تصمیمگیران در همه سطوح خطر بزرگی است که درک نمیکنند و یا شاید میفهمند!» بیم آن دارم که این هیاهوها ایران را بهشرایطی بکشاند که عزت و سربلندی امروز قربانی شود.» دستیار اجتماعی رییسجمهور با تاکید بر اینکه «تصمیمگیری برای مصالح کشور و گذاشتن آبرو کمتر از خون دادن نیست» قضاوت را به«وجدان جمعی جامعه و تاریخ» واگذار کرد.
محمد فاضلی جامعهشناس نزدیک بهپزشکیان نیز با بازنشر نقلقولی معروف از پریکلس، دولتمرد و سخنور یونان باستان مبنیبر اینکه «انسانی حقیقتا شجاع محسوب میشود که بهبهترین شکل معنای آنچه در زندگی خوشایند و آنچه وحشتناک است را بداند و آنگاه بیهراس بهپیشواز آنچه قرار است روی دهد برود» نوشت: «خوشایند و وحشتناک برای ایران را بشناسید و مذاکره کنید و بیهراس بهپیشواز هر طعنه بروید!» پیشنهادی که البته ظاهرا درحالحاضر قالیباف و دیگر اعضای تیم مذاکرهکنندگان نیز بهآن باور دارند و چنانکه گفتند هراسی از این هجمهها بهدل راه نمیدهند.
