دوراهی جنگ و صلح
جهان صنعت – تنگه هرمز مسدود است، محاصره دریایی ایران ادامه دارد، اسرائیلیها کماکان بر آتش جنگ میدمند و هر روز بهنحوی سعی میکنند این را به حاکمان کاخ سفید القا کنند که راهبرد دیپلماسی، راهکاری ناکارآمد است و باید بار دیگر به خاک ایران لشکر کشید. ایران و آمریکا اما همزمان با رصد دقیق تحرکات نظامی یکدیگر و بی آنکه جنگ را تمامشده تلقی و اعلام کنند، در تلاشند تا مگر بتوان با امضای یک توافق جامع، هم از احتمال بروز مجدد تنش نظامی در روزها، هفتهها و ماههای پیشرو جلوگیری کنند و هم درصورت امکان به صلحی واقعی دست یابند تا پس از آن بتوانند با خیالی آسوده، زمینه ایجاد تحولی اساسی در روابط خود با یکدیگر را فراهم کنند. هرچند در حال حاضر در میانه اردیبهشتماه ۱۴۰۵ و درحالیکه قریب به یک ماه از اعلام آتشبس میگذرد، نهتنها صحبت از احتمال دستیابی به چنین تفاهم و توافقی بسیار دور از واقعیت به نظر میرسد بلکه بیراه نیست اگر بگوییم که احتمال شعلهور شدن مجدد آتش جنگ، اگر بیشتر از احتمال برگزاری دور دوم مذاکرات اسلامآباد نباشد، بیتردید کمتر از آن هم نیست.
دیپلماسی تلفنی در روزهای شلوغ عراقچی
عباس عراقچی در روزهای گذشته بهشدت فعال شده و روزی نیست که خبری از رایزنیهای تلفنی او با همتایانش در کشورهای دور و نزدیک مخابره نشود. روندی که از انتهای هفته گذشته با تماسهای تلفنی جداگانه وزیر امور خارجه ایران با وزیران امور خارجه لهستان، کنیا و سوئیس و رییس مجلس لبنان آغاز و در ادامه با افزایشی چشمگیر زمینهساز گفتوگوهای تلفنی جداگانه او با ترکیه، مصر، قطر، عربستان سعودی، عراق، جمهوری آذربایجان، روسیه، فرانسه، کرهجنوبی، ایتالیا، ژاپن، عمان، آلمان و همچنین مسوول سیاستخارجی اتحادیه اروپا شد.
جالب آنکه همزمان با تلاشهای گسترده وزیر امور خارجه ایران در راستای رایزنی با دیپلماتهای ارشد دیگر کشورها، این دیپلماتها نیز بعضا با جدیت پیگیر مساله جنگ آمریکا و اسرائیل به خاک ایران هستند. چنانکه همین دیروز، ساعتی پس از انتشار خبر رایزنی تلفنی عراقچی با همتای عمانی خود، رسانهها از گفتوگوی وزیران خارجه ترکیه و عمان درباره مذاکرات ایران و آمریکا خبر دادند. آنطور که خبرگزاری الجزیره به نقل از یک منبع در وزارت خارجه ترکیه در این رابطه گزارش داده، روز گذشته هاکان فیدان وزیر خارجه ترکیه و بدر البوسعیدی وزیر خارجه عمان با یکدیگر گفتوگو کرده و در این رایزنی تلفنی ضمن گفتوگو درباره روند مذاکرات اسلامآباد و چگونگی پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به برقراری صلح در منطقه تاکید کردند. خبری که همچنین به این دلیل حائز اهمیت بود که فیدان روز جمعه نیز با عراقچی درباره آخرین تحولات مرتبط با مذاکرات ایران و آمریکا رایزنی کرده بود. همچنین خبرگزاری ریانووستی به نقل از یک منبع مطلع اعلام کرد که جراح جابر الاحمد الصباح وزیر امور خارجه کویت روز دوشنبه(امروز) برای گفتوگو با فیدان به ترکیه سفر میکند تا ضمن گفتوگو با مقامهای ارشد آنکارا درباره روابط دو کشور، درباره مذاکرات ایران و آمریکا و تلاشها برای پایان دادن به جنگ نیز گفتوگو کنند.
به هر تفسیر باتوجه به اینکه عراقچی در این مدت، با برخی از این دیپلماتهای ارشد بیش از یک نوبت گفتوگو کرده و در همین ایام نیز سفری چند روزه به سه کشور پاکستان، عمان و روسیه را در دستورکار داشته، میتوان گفت که او در همین چند روز گذشته، با بیش از ۲۰تن از سران کشورهای مختلف گفتوگو کرده تا علاوهبر اینکه پایتختهای این کشورهای اروپایی، آسیایی و آفریقایی را در جریان آخرین وضعیت مذاکرات تهران و واشنگتن قرار دهد، بهنحوی حمایت آنان را برای دستیابی به بهترین نتیجه مذاکرات احتمالی نیز جلب کند. آنهم در حالی که دور نخست مذاکرات اسلامآباد در روز ۲۲ فروردینماه ۱۴۰۵ به میزبانی اسلامآباد و میانجیگری طرف پاکستانی برگزار شد؛ مذاکراتی که در آن هیات ایرانی به ریاست محمدباقر قالیباف و هیات آمریکایی به ریاست جیدی ونس، معاون رییسجمهور آمریکا شرکت کردند و بدون دستیابی به توافق به پایان رسید.
با این همه اما چنانکه اشاره شد، ناکامی طرفین در دستیابی به دور نخست مذاکرات اسلامآباد، دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی را ناامید نکرده و عباس عراقچی در یکی از مهمترین اقدامهای خود پس از مذاکرات اسلامآباد، بار دیگر راهی اسلامآباد شد و با نخستوزیر، وزیر امور خارجه و فرمانده ارتش پاکستان دیدار کرد. وزیر امور خارجه ایران که در آن مقطع در هفته نخست اردیبهشتماه، در جریان یک سفر چند روزه به سه کشور پاکستان، عمان و روسیه، بار دیگر از نزدیک با مقامهای ارشد پاکستان رایزنی کرده بود، کمتر از ۴۸ساعت پس از سفر به اسلامآباد و در حالی که قرار بود پایتخت عمان را به مقصد روسیه ترک کند، در توقفی کوتاه در اسلامآباد، با فیلد مارشال عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان دیدار کرد. سفری که عراقچی طی آن، یک بسته پیشنهادی جدید را بهمنظور ارسال به واشنگتن، در اختیار طرف پاکستانی قرار داد و ظاهرا در سفر دوم خود به اسلامآباد در روز ششم اردیبهشتماه نیز ضمن اطلاع از پاسخ ایالات متحده، جزئیاتی تازه از پیشنهاد تهران را نیز به اطلاع میانجی پاکستانی قرار داده بود.
جزئیات آخرین بسته پیشنهادی تهران برای پایان دادن به جنگ
در حالی که اما در ادامه تلاشهای دیپلماتیک تهران برای دستیایی به توافق با واشنگتن و پایان دادن به جنگ، جمهوری اسلامی روز جمعه از تحویل طرح مذاکراتی خود به پاکستان در این رابطه خبر داده بود، در ادامه برخی منابع رسانهای از بخشهایی از محتوای آنچه تهران در این دور پیشنهاد کرده، پرده برداشتند. بر این اساس، شبکه سیبیاس در حالی به نقل از مقامهای پاکستانی گزارش داد که اسلامآباد «پاسخ بازنگریشده ایران به شروط اخیر آمریکا برای پایان دادن به جنگ را به مسوولان آمریکایی تحویل داده» که رییسجمهور آمریکا در نخستین روز هفته جاری در پیامی که از طریق شبکه اجتماعی تروثسوشال منتشر کرد، با تاکید بر اینکه هنوز بررسی بسته پیشنهادی ۱۴ بندی ایران در کاخ سفید به پایان نرسیده، تاکید کرد: «من بهزودی طرحی را که ایران برای ما ارسال کرده است، بررسی خواهم کرد اما نمیتوانم تصور کنم که قابلقبول باشد.» دونالد ترامپ همچنین مدعی شد که «آنها(جمهوری اسلامی) هنوز بهای کافی برای آنچه در ۴۷سال گذشته با بشریت و جهان انجام دادهاند، نپرداختهاند.»
این موضع ترامپ که البته پس از اتمام روند بررسی بسته پیشنهادی ۱۴بندی تهران با قطعیت کامل نیز اعلام شد، در ادامه بار دیگر زمینه ارسال و رد و بدل پیامها را فراهم کرد و باعث شد که ایران بسته پیشنهادی دیگری را نیز از طریق میانجی پاکستانی به آمریکا ارسال کند. این درحالی بود که طرح اولیه مذاکراتی ایران بنابر ادعای رسانههای خارجی طرحی سهمرحلهای بوده و ایران طی آن خواستار آن شده که در مرحله نخست محاصره دریایی ایران مرتفع شود، در مرحله دوم ایران اقدام به بازگشایی تنگه هرمز کند و در مرحله سوم نیز پس از توافق کامل بر سر پایان جنگ، طرفین در فضایی به دور از شعلههای جنگ، با یکدیگر درباره مسائل مربوط به پرونده هستهای و تحریمها مذاکره کنند. این رسانهها همچنین با اشاره به آخرین بسته پیشنهادی جمهوری اسلامی ادعا کردند که تهران در گام بعد، همان طرح سه مرحلهای را این بار در دو گام بازنویسی کرده و بر این اساس رفع محاصره دریایی، بازگشایی تنگه هرمز و البته توافق بر سر پایان جنگ را در گام نخست و آغاز مذاکرات درباره برنامه هستهای و بحث تحریمها را در گام دوم قرار داده است. جالب آنکه برخی رسانههای داخلی از جمله ایرنا در گزارشهای خود در این رابطه با «نادقیق» و «غیرکامل» خواندن ادعای رسانههای غربی در مورد محتوای طرح مذاکراتی ایران اعلام کردند که «ایران هر چند تاکید بر اجرای کامل آتشبس و توقف کامل تخاصم و تضمین تکرار نشدن حملات را بهعنوان گام نخست توافق مطرح کرده اما بهصورت مستقیم وعدهای برای گفتوگوها در مورد پرونده هستهای به طرف مقابل نداده است.»
با این همه اما برخی رسانههای غربی مدعی شدهاند که در طول هفته گذشته طرف آمریکایی طرح مذاکراتی ایران را بررسی کرده و با افزودن متممهایی به آن، اصلاحات مدنظر خود را در آن اعمال کرده است. چنانکه پایگاه خبری اکسیوس با اشاره به این مساله، مدعی شده ازجمله این متممها مادهای است که طی آن جمهوری اسلامی در طول مذاکرات نباید هیچ تلاشی برای غنیسازی اورانیوم و راهاندازی مجدد تاسیسات آسیبدیده هستهای انجام دهد. به هر تفسیر اما ترامپ کماکان از نارضایتی خود از تمامی این بستههای پیشنهادی سخن گفته و اصرار دارد که طرح مذاکراتی ایران رضایت او را جلب نکرده است. هرچند به نظر میرسد که پایان فوری جنگ برای هردو طرف منافع بیشتری داشته باشد اما ظاهرا ایالات متحده بر این باور است که میتواند با استمرار جنگ و ادامه محاصره دریایی، امتیازهای بیشتری از ایران بگیرد و به همین دلیل نیز تمایلی برای موافقت با پیشنهاد ایران نشان نداده است.
این در حالی است که تهران نیز بر مواضع خود پافشاری میکند. چنانکه همین دیروز کاظم غریبآبادی، معاون امور حقوقی و بینالمللی وزیر امور خارجه در جریان دیدار با شماری از سفیران خارجی مقیم تهران، ضمن تاکید بر آمادگی کامل و قاطع جمهوری اسلامی جهت دفع هرگونه تجاوز و حمله نظامی احتمالی اعلام کرد: «جمهوری اسلامی طرح خود را با هدف خاتمه دائمی جنگ تحمیلی به پاکستان بهعنوان میانجی ارائه کرده و اکنون توپ در زمین آمریکاست که راه دیپلماسی یا تداوم رویکرد مبتنی بر تقابل را برگزیند.» همزمان رضا امیریمقدم، سفیر جمهوری اسلامی در اسلامآباد که از قضا به همین دلیل در مذاکرات اسلامآباد حضور داشت و در جریان تحولات دیپلماتیک پیش و پس از آن مذاکرات نقشی مضاعف پیدا کرده، روز گذشته در گفتوگویی با ایرنا در اسلامآباد تاکید کرد: «جمهوری اسلامی همزمان با تامین تدابیر لازم برای دفاع از ملت و کشور، همچنان مصمم به مسیر دیپلماسی است ولی همه چیز بستگی به آمریکاییها دارد؛ اگر آنان بهدنبال گشایش در مذاکرات هستند، باید رفتار خود را تغییر دهند.» موضعی که روز گذشته سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز در پیامی که از طریق حساب کاربری این نهاد در شبکه اجتماعی ایکس(توئیتر) منتشر شد، بر آن تاکید کرد و نوشت: «ضربالاجل ایران علیه محاصره به پنتاگون، تغییر لحن چین، روسیه و اروپا علیه واشنگتن، نامه انفعالی ترامپ به کنگره، پذیرش شروط مذاکراتی ایران یک معنا بیشتر ندارد؛ ترامپ باید بین «عملیات غیرممکن یا توافق بد با جمهوری اسلامی ایران» انتخاب کند.» سازمان اطلاعات سپاه پاسداران همچنین تصریح کرد که «فضای تصمیمگیری برای آمریکا محدود شده است.»
بدین ترتیب به نظر میرسد این تنها ترامپ و مقامهای آمریکایی نیستند که معتقدند توپ در زمین طرف مقابل است و تهران نیز دقیقا از همین زاویه به مذاکرات مینگرد و اصرار دارد باتوجه به آنکه در روزهای گذشته یک روند دیپلماتیک پرفشار را در دستورکار قرار داده و پیشنهادهای متعددی را از طریق طرف میانجی در اختیار واشنگتن گذاشته اکنون این کاخ سفید است که باید دست به مهره ببرد و وضعیت روابط پرتنش تهران و واشنگتن در روزهای پیشرو را مشخص کند.
