آوریل سیاه انرژی
جهان صنعت- جهان میتواند یک آوریل سیاه را تجربه کند. این هشداری است که فاتح بیرول رییس آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده است؛ هشداری که به گفته او حتی میتواند از مجموع بحرانهای نفتی ۱۹۷۳، ۱۹۷۹ و بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین نیز شدیدتر باشد. همزمان با ضربالاجل ترامپ برای بازگشایی تنگه هرمز بازار نفت در حاشیه ترس و نگرانی قرار گرفته است.
فاتح بیرول، رییس آژانس بین الملی انرژی در گفتوگویی با نشریه فرانسوی لوفیگارو گفته است که اگر تنگه هرمز در طول ماه آوریل بسته بماند، میزان نفت خام و فرآوردههای نفتی از دست رفته دو برابر مارس خواهد بود و جهان با «آوریل سیاه» در زمینه انرژی مواجه میشود.
بیرول بحران کنونی را «بدترین بحران انرژی تاریخ جهان» توصیف کرده و گفته است که این بحران از مجموع بحرانهای نفتی سالهای۱۹۷۳، ۱۹۷۹ و بحران اوکراین در سال۲۰۲۲ شدیدتر است.
آنطور که رییس آژانس بینالمللی انرژی گفته، در ماه مارس بخشی از محمولههای نفتی و گازی که پیش از آغاز جنگ ۲۸فوریه بارگیری شده بودند، همچنان به مقاصد خود رسیدند اما «در ماه آوریل دیگر هیچ محمولهای در راه نیست» و خلأ انرژی بهطور کامل نمایان خواهد شد.
بر اساس آمار آژانس بینالمللی انرژی، پیش از بحران، روزانه حدود ۲۰میلیون بشکه نفت(معادل ۲۵درصد تجارت دریایی نفت جهان) از تنگه هرمز عبور میکرد. هماکنون این میزان به کمتر از ۱۰درصد کاهش یافته است.
همزمان بازار جهانی انرژی در وضعیت انتظار به سر میبرد؛ انتظاری که به نتیجه ضربالاجل سیاسی واشنگتن، وضعیت تردد نفتکشها در تنگه هرمز و واکنش تولیدکنندگان بزرگ نفت و گاز گره خورده است. معاملهگران اکنون بیش از هر زمان دیگری تحولات امنیتی خلیج فارس را بهعنوان متغیر تعیینکننده قیمتها دنبال میکنند و همین مساله باعث شده قیمتها در سطوح بالا تثبیت شود.
خیز نفت برای ثبت رکوردهای بالاتر
قیمت نفت روز سهشنبه در حدود ۱۱۰دلار در هر بشکه در نوسان بود زیرا ضربالاجل تعیینشده توسط دونالد ترامپ، رییسجمهور ایالات متحده برای ایران جهت باز کردن تنگه هرمز یا «حذف شدن» نزدیک به نظر میرسید. این تهدید سیاسی در حالی مطرح شده که بخش مهمی از صادرات انرژی جهان همچنان با اختلال روبهرو بوده و بیم تشدید درگیریها فضای بازار را شکننده کرده است.
قیمت آتی نفتخام برنت با ۹۵سنت یا ۹/۰درصد کاهش به ۸۲/۱۰۸دلار در هر بشکه تا ساعت ۰۹:۲۰ به وقت گرینویچ رسید. قیمت آتی نفت خام وست تگزاس اینترمدیت ایالات متحده در اوایل جلسه به بالاترین حد خود در چهار هفته گذشته یعنی بیش از ۱۱۶دلار در هر بشکه رسید اما این افزایش را از دست داد و با ۱۱سنت یا ۱/۰درصد کاهش، به ۳۰/۱۱۲دلار در هر بشکه رسید.
نفت خام وستتگزاس اینترمدیت با تخفیف نسبت به برنت معامله شد اما این روند در بازاری که بشکههای نفت برای تحویل زودتر قیمت بالاتری دارند، معکوس شده است. قرارداد معیار وستتگزاس اینترمدیت برای تحویل ماه مه بوده در حالی که برنت برای تحویل ماه ژوئن است. همین تفاوت زمانی تحویل نشاندهنده کمبود فوری عرضه در بازار فیزیکی نفت است؛ نشانهای کلاسیک که از ورود بازار به فاز بحران کوتاهمدت عرضه خبرمی دهد.
بر اساس آمار آژانس بینالمللی انرژی، پیش از بحران روزانه حدود ۲۰میلیون بشکه نفت(معادل ۲۵درصد تجارت دریایی نفت جهان) از تنگه هرمز عبور میکرد. هماکنون این میزان به کمتر از ۱۰درصد کاهش یافته است. چنین افتی بهتنهایی میتواند قیمتها را وارد فاز صعودی بلندمدت کند حتی اگر بخشی از مسیرهای جایگزین فعال شود.
کمبود سوخت هواپیما و دیزل، تهدید جدید برای اروپا
رییس سازمان بینالمللی انرژی هشدار داده که بزرگترین مشکل فعلی، کمبود سوخت هواپیما(جتفیول) و گازوئیل(دیزل) است. این کمبود هماکنون در آسیا به شدت احساس میشود و به زودی دامنگیر اروپا نیز خواهد شد. وی پیشبینی کرد: «این کمبود در آسیا بسیار جدی است اما به زودی فکر میکنم در اواسط ماه آوریل یا اوایل مه، آن را در اروپا نیز خواهیم دید.»
پس از آزادسازی تاریخی ۴۰۰میلیون بشکه نفت از ذخایر استراتژیک کشورهای عضو در اوایل مارس بیرول اعلام کرد که آژانس بینالمللی انرژی در حال بررسی دور دوم آزادسازی است. وی تاکید کرد: «ما شبانهروز و حتی ساعتی بازار را رصد میکنیم. اگر لازم بدانیم پیشنهاد آزادسازی بیشتر را ارائه خواهیم داد.» با این حال بیرول هشدار داد که این اقدام صرفا «مسکن» است و راهحل اساسی، بازگشایی تنگه هرمز است.
به گفته بیرول، بحران کنونی تنها محدود به نفت نیست. محصولات پتروشیمی، کودهای شیمیایی و گاز طبیعی مایع نیز با اختلال شدید مواجه شدهاند. صادرات LNG از قطر و امارات حدود ۲۰درصد کاهش یافته که ضربه سنگینی به بازارهای آسیایی وارد کرده است. این مساله بهویژه برای اقتصادهای واردکننده انرژی در شرق آسیا تهدیدی جدی محسوب میشود.
رییس آژانس بینالمللی انرژی در ادامه با اشاره به ابعاد فاجعهبار بحران گفت: «در بحرانهای نفتی۱۹۷۳ و ۱۹۷۹، روزانه حدود ۵میلیون بشکه نفت از دست میرفت. در بحران اوکراین نیز شاهد کمبود گاز بودیم اما در بحران فعلی روزانه بیش از ۱۲میلیون بشکه نفت و حجم عظیمی گاز از دست میرود. این بحران از مجموع آن سه بحران بزرگتر است.»
در همین حال تحولات ژئوپلیتیکی خارج از خلیج فارس نیز بر بازار انرژی سایه انداخته است. کرملین روز سهشنبه اعلام کرد که در بحبوحه بحران شدید انرژی جهانی، تعداد زیادی درخواست برای تامین انرژی روسیه از مکانهای مختلف وجود دارد. این موضوع نشان میدهد که بازار جهانی به سرعت در حال بازآرایی مسیرهای عرضه انرژی است.
دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین به خبرنگاران گفت: «از آنجایی که جهان با اطمینان در مسیر یک بحران اقتصادی و انرژی نسبتا جدی قرار گرفته است که روز به روز در حال گسترش است، بازار و شرایط بازار در زمینه انرژی و منابع انرژی کاملا تغییر کرده است.» او افزود: «تعداد زیادی درخواست برای خرید منابع انرژی ما از منابع جایگزین وجود دارد. ما در حال مذاکره هستیم، ما به گونهای مذاکره میکنیم که این وضعیت به بهترین شکل با منافع ما مطابقت داشته باشد.»
در چنین شرایطی آینده بازار نفت بیش از هر زمان دیگری به نتیجه ضربالاجل ترامپ و وضعیت امنیتی تنگه هرمز وابسته شده است. نخستین سناریو ادامه بسته ماندن تنگه هرمز در کوتاهمدت است؛ سناریویی که میتواند قیمتها را به سرعت به سطوح بالاتر از ۱۲۰دلار در هر بشکه هدایت کند. در این وضعیت، بازار با کمبود واقعی عرضه مواجه خواهد شد و آزادسازی ذخایر استراتژیک نیز تنها نقش تثبیتکننده موقت ایفا میکند.
سناریوی دوم بازگشایی محدود تنگه هرمز تحت فشار سیاسی یا امنیتی است. در این حالت، احتمال کاهش نسبی قیمتها وجود دارد اما سطح ریسک ژئوپلیتیکی همچنان بالا باقی میماند و بازار وارد فاز نوسانی میشود. تجربه بحرانهای گذشته نشان داده است که حتی بازگشایی نسبی مسیرهای صادراتی نیز به معنای بازگشت سریع قیمتها به سطوح پیشین نیست.
سناریوی سوم تشدید درگیری مستقیم میان ایران و آمریکا یا گسترش دامنه جنگ به زیرساختهای انرژی منطقه است. این سناریو میتواند شوک عرضهای ایجاد کند که حتی از بحرانهای دهه۱۹۷۰ نیز فراتر رود و قیمتها را به محدودههای بیسابقه سوق دهد. در چنین وضعیتی بازار جهانی با کمبود همزمان نفت، LNG و فرآوردههای نفتی مواجه خواهد شد.
در کنار این سناریوها، نقش بازیگران بزرگ مانند روسیه، عربستان سعودی و سایر اعضای اوپک نیز تعیینکننده خواهد بود. افزایش تولید این کشورها میتواند بخشی از کمبود عرضه را جبران کند اما ظرفیت مازاد جهانی محدود است و امکان جایگزینی کامل نفت عبوری از تنگه هرمز وجود ندارد.
