بوی عیدی، بوی جنگ
پویا اصل باغ– شب چهارشنبهسوری همواره نویدبخش پایان سردی زمستان و استقبال از بهار بوده است. شبی که با پریدن از آتش غم و اندوه سال کهنه را بهفراموشی میسپارند و بهامید خوشی و شادی فصلی نو را آغاز میکنند. با اینحال چهارشنبهسوری امسال برخلاف سالهای گذشته رنگ و لعابی دیگر یافته است. سایه سنگین جنگ، فشارهایِ معیشتی، یادآوری اعتراضات گسترده دیماه وهزاران قطره خونی که بر اینخاک چکید دلودماغی برای برگزاری اینآئین کهن برای جامعه باقی نگذاشته است. در چنین شرایطی جامعه میان شادی و غم گرفتار شده و نمیداند که آیا باید برای اینهمه بلا و مصیبت سوگواری کند یا بهرسمِ دیرینه اینفرهنگ کهن را بهجای آورد. حتی با پریدن از یکآتش بزرگ نیز نمیتوان حجم غم و اندوه مردم ایران را بهباد فراموشی سپرد زیرا امیدها رنگ باخته و اینحجم از وقایع تلخ بهاین راحتیها از خاطر جمعی مردم پاک نمیشود.
غروب تلخ و دلگیر چهارشنبه آخر سال
مشاهدات میدانی «جهانصنعت» سهروز پیش از فرارسیدن چهارشنبهسوری نشان میدهد که برخلاف سالهای گذشته که از چند روز یا حتی چند هفته قبل برخی با ترقه و فشفشه بهاستقبال اینروز میرفتند حال اثر چندانی از صداهای مواد محترقه بهگوش نمیرسد. از سوی دیگر فروشندگان وسایل چهارشنبهسوری نیز بهندرت در سطح شهر یافت میشوند و مشتریان اندکی دارند. طی سالهای اخیر برگزاری اینآئین زیبای ایرانی بهخاطر وجود ترقه و محصولات مختلف دستخوش تغییراتی شد و متاسفانه هرساله مصدوم و حتی فوتی نیز برجای میگذاشت. مشاهدات میدانی از چهارشنبهسوری سال۱۴۰۴ نشان میدهد که در کوچهپسکوچههای شهر خبری از برپایی آتش و دورهمیهای خیابانی نیست. ناگفته نماند که درکنار سایه جنگی که کشور را فرا گرفته نهادهای امنیتی و انتظامی نیز افراد را از برگزاری چهارشنبهسوری همراه با مواد محترقه منع کرده و قول برخورد شدید دادند. درکنار اینعوامل بهنوعی میتوان گفت که بسیاری از افراد نیز ملاحظه شرایط کنونی را کرده و از صدای انفجارهای مواد محترقه دوری کردند. در شرایطی که طرفین درگیری با بمب و موشک هر لحظه صدایی مهیب در شهرها ایجاد میکنند طبیعی است که افراد از دستزدن بهچنین اقدامی خودداری کنند و ملاحظه اعصاب و روان مردم را کردند.
برگزاری آئین با صدای شوم موشک
اکنون که اینجشن باستانی زیر سایه تنش و تقابل قرار گرفته چنین پرسشی مطرح میشود که آیا اینهمه مشکل میتواند اینسنت کهن را تضعیف و یا دچار تغییر کند؟ مصطفی آبروشن، جامعهشناس دراینباره به«جهانصنعت» گفت: چهارشنبهسوری در سنت ایرانی نمادی چندوجهی دارد: پاک شدن از ناپاکیها و بیماریها با پرش از آتش، استقبال از فصل بهار و نویدبخش حیات دوباره، تجدید شادی و سرزندگی و تقویت همبستگی اجتماعی از طریق گردهماییها. امسال سایه سنگین جنگ و مشکلات معیشتی میتواند اینمعانی را دگرگون کند. آتش که نماد پاکی است ممکن است یادآور ویرانی و جنگ شود. شادی زیر فشار دغدغههای اقتصادی و فقدان عزیزان رنگ ببازد و همبستگی اجتماعی بهجای گردهماییهای شاد بهاشتراکگذاری غمها و همدردیها بدل شود. اینتضاد رویکردی پیچیدهتر بهاین سنت کهن میبخشد؛ جایی که بازتابی از واقعیتهای تلخ جامعه در دل آئینها نمود پیدا میکند.
وی میافزاید: کاملا محتمل است که برخی افراد از مراسم چهارشنبهسوری بهعنوان بستری برای ابراز نارضایتیهای اجتماعی، سیاسی یا حتی شخصی استفاده کنند. در جامعهای که فضاهای رسمی برای بیان خشم و اعتراض محدود است سنتهایی که با تجمع و کنش جمعی همراه هستند میتوانند بهکانالی برای بروز ایناحساسات تبدیل شوند. پرتاب ترقه و مواد آتشزا که در حالت عادی نماد شادی و هیجان است میتواند بهنمادی از انفجار خشم فروخورده بدل شود. استفاده از اینشب برای یادبود جانباختگان یا همبستگی با قربانیان آن را از یکجشن صرف بهیک مراسم اعتراضی یا یادبود تغییر ماهیت میدهد که در آن شادی سنتی با اندوهی عمیق درهم میآمیزد.
تقابل غم و شادی
این جامعهشناس با اشاره بهتلخیهای سال۱۴۰۴ و فرارسیدن چهارشنبه آخر سال توضیح داد: واکنش جامعهای که درگیر جنگ، مشکلات اقتصادی و فقدان عزیزان بوده بهمراسمی مانند چهارشنبهسوری که ذاتا شاد است غالبا واکنشی پیچیده و چندلایه خواهد بود. احتمالا شاهد غم همزمان با شادی خواهیم بود. شادی ناگزیر ناشی از سنت یا رقص و پایکوبی با اندوه حاصل از یادآوری تلخ فقدانها، ویرانیها و نگرانیهای معیشتی در هم میآمیزد. اینآمیختگی تجربه عاطفی اینشب را برای بسیاری غنیتر اما تلختر میکند. انرژیِ نهفته در آئینها ممکن است صرف ابراز همدردی، یادبود درگذشتگان یا حتی مقاومت دربرابر ناامیدی شود که اینخود شکلی از شادی در دل غم یا ادامه زندگی با وجود سختیها است.
آبروشن میگوید: عوامل متعددی باعث میشوند مردم حتی در اوج سختیها همچنان بهسنتهایی مانند چهارشنبهسوری پایبند بمانند. اول نیاز بهگسست از واقعیت تلخ: اینمراسم فرصتی برای فراموشی موقت مشکلات و ورود بهفضایی متفاوت فراهم میکند. دوم حفظ هویت فرهنگی: سنتها، پیوندهای نامرئی ما با گذشته و جامعهمان هستند و پایبندی بهآنها احساس تعلق و تداوم را تقویت میکند. سوم امید بهآینده: چهارشنبهسوری با نمادهایش از پاکی و استقبال از بهار میتواند جرقهای از امید بهروزهای بهتر را در دلها روشن کند حتی اگر اینامید با تردید همراه باشد. اینپایبندی نوعی مقاومت فرهنگی دربرابر ناامیدی و فراموشی است.
پیام مهم برگزاری یا عدم برگزاری آئین
اینجامعهشناس پیام حاصل از برگزاری یا عدم برگزاری اینآئین کهن را حاوی نکات مهمی دانست و افزود: نحوه برگزاری یا عدم برگزاری مراسم چهارشنبهسوری حاوی پیامهای مهمی درباره وضعیت روحی و اجتماعی جامعه است. برگزاری پرشور و گسترده میتواند نشاندهنده روحیه قوی، امیدواری و توانایی جامعه در حفظ انسجام و شادی باوجود مشکلات باشد. درمقابل برگزاری کمرنگ، محتاطانه، یا عدم برگزاری میتواند بیانگر ترس، اندوه فراگیر، فشار اقتصادی، سرخوردگی اجتماعی یا حتی اعتراض بهوضعیت موجود باشد. تمرکز بر جنبههای خاصی از مراسم(مانند آتشهای کوچک و خانوادگی بهجای آتشهای بزرگ جمعی) میتواند پیامی درمورد اولویت یافتن امنیت، خانواده و دوری از تجمعات پرخطر باشد.
وی ادامه داد: میزان شوروشوق در برگزاری چهارشنبهسوری امسال میتواند شاخصی مهم از وضعیت روحی جامعه برای استقبال از سال جدید باشد. اگر مراسم با شور و هیجان فراوان همراه با حضور گسترده مردم و شادی عمومی برگزار شود نشاندهنده تابآوری بالا، امیدواری بهآینده و توانایی جامعه در یافتن لحظات شادی حتی در شرایط دشوار است. اینامر نویدبخش استقبالی پرانرژی از سال نو خواهد بود اما اگر اینآئین با سکوت، احتیاط یا کاهش چشمگیر مشارکت روبهرو شود میتواند حاکی از خستگی روحی، نگرانیهای عمیق یا حتی ناامیدی درقبال آینده باشد که اینخود زنگ هشداری برای وضعیت روانی جامعه تلقی میشود.
آبروشن گفت: مواجهه جامعه با چهارشنبهسوری امسال درسهای ارزشمندی برای مدیریت بحرانها و حفظ سرمایه اجتماعی در آینده دارد. اول اهمیت انعطافپذیری سنتها: جامعه نشان میدهد که سنتها میتوانند خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. دوم قدرت همبستگی: حتی در شرایط دشوار تمایل بهگردهمایی و ابراز همبستگی چه در شادی و چه در غم وجود دارد. سوم نقش امید: سنتها میتوانند بهعنوان عاملی برای حفظ امید در شرایط بحرانی عمل کنند. درس کلیدی ایناست که سرمایه اجتماعی تنها با نادیدهگرفتن سختیها ساخته نمیشود بلکه در توانایی جامعه برای یافتن راههایی برای ادامه حیات، ابراز احساسات و حفظ پیوندهای اجتماعی با وجود موانع تجلی مییابد.
تاثیر وقایع تلخ سال۱۴۰۴ بر جشن چهارشنبهسوری
وی در پایان اضافه کرد: وقایع تلخ اخیر ازجمله جنگ، تلفات جانی، اعتراضات و مشکلات اقتصادی قطعا بر حافظه جمعی جامعه تاثیر گذاشته است. اینتاثیر در برگزاری چهارشنبهسوری امسال بهشکلهای گوناگونی منعکس میشود. برای برخی تمایل بهفراموشی موقت و غرقشدن در شادیهای سنتی تلاشی برای فرار از بار سنگین خاطرات ناگوار است. درمقابل برای عدهای دیگر اینرویدادها ممکن است یادآوریِ دائمیِ فقدانها و رنجها باشد و شادی سنتی را ناخوشایند یا نامناسب کند. در نتیجه شاهد یکنوع دوگانگی خواهیم بود عدهای ممکن است با شوروحرارت بیشتری بهدنبال شادی و گسست باشند درحالیکه عدهای دیگر با احتیاط و اندوه بیشتری در اینآئین شرکت کرده یا اصلا شرکت نکنند.
شب چهارشنبهسوری مانند بسیاری از رویدادهای جمعی میتواند نشانههایی را از روندهای آتی جامعه آشکار کند. افزایش یا کاهش چشمگیر همبستگی در برگزاری مراسم مانند کمک بهیکدیگر در برگزاری مراسم و برپایی آتش یا برعکس شاهد افزایش برخوردهای امنیتی و تنش باشیم که میتواند نشاندهنده وضعیت سرمایه اجتماعی باشد. تغییر در رویکردهای سیاسی ممکن است ازطریق شعارها، نمادها یا حتی نوع واکنش مردم بهمسائل سیاسی بروز کند.
تحولات فرهنگی مانند گرایش بیشتر بهسمت سنتهای خانوادگی و کمرنگ شدن جنبههای جمعی یا برعکس تلاش برای احیای آئینهای باستانی میتواند در نحوه برگزاری اینشب بازتاب یابد. ایننشانهها اگرچه ظریف اما در تحلیل مسیر آینده جامعه اهمیت دارند.
غم و اندوه از مردم بهدور
در پایان تنها آرزویی که میتوانم برای جامعه کشورم در چنین روزی داشته باشم دوری از غم و اندوه و امید بهبازگشت شادی و لبخند بهوطن است. از ابتدای سال جاری مردم همواره در سیاهی و مشکلات غرق بودند و رمقی برایشان باقی نمانده است. اکنون با فرارسیدن چهارشنبهسوری امیدوارم که غم مردم سرزمینم در آتش اینآئین کهن بسوزد و شعلههای گرم آن رنگ روزهای خوش را بهزندگی آنها بازگرداند.
