سایه ضرب‌الاجل بر بازار نفت

جهان صنعت- در میان تهدیدهای آمریکا و افزایش تنش‌های منطقه‌ای فقط یک مانور دریایی مشترک بین ایران و روسیه کافی بود که آتش افزایش قیمت نفت را برافروخته‌تر کند. بازار جهانی انرژی در هفته پایانی فوریه با جهشی معنادار در قیمت نفت روبه‌رو شده؛ جهشی که نفت برنت را به بالاترین سطح شش‌ماهه رسانده است. برای معامله‌گران بازار نفت این واکنش سریع بازار بیش از هر چیز بازتاب نگرانی از تشدید تقابل میان تهران و واشنگتن و پیامدهای بالقوه آن برای امنیت عرضه نفت در خاورمیانه است، همزمان داده‌های بنیادین بازار هم در جهت تقویت این پیش‌بینی حرکت می‌کند.

دو شاخص معتبر نفتی یعنی برنت و وست تگزاس اینترمدیت که قیمت نفت برمبنای آنها سنجیده می‌شود در حالی حدود ۶‌درصد در هفته گذشته رشد کردند که تهدیدهای دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا و ضرب‌الاجل ۱۰روزه به ایران برای تعیین تکلیف پرونده هسته‌ای، سطح تنش سیاسی را وارد فاز تازه‌ای کرده است. همزمان گزارش‌‌هایی که از تمرین‌‌های نظامی ایران در تنگه هرمز و برنامه‌‌ریزی برای مانور مشترک دریایی با روسیه منتشر شده، حساسیت بازار را نسبت به ریسک ژئوپلیتیکی به‌طور محسوسی افزایش داده است. هرچند برخی تحلیلگران می‌گویند که واکنش قیمت‌ها نشان می‌دهد که بازار هنوز سناریوی بدبینانه اختلال گسترده در عرضه را به‌طور کامل قیمت‌‌گذاری نکرده اما نمی‌توان اطمینان داد که این اتفاق در کوتاه‌مدت نخواهد افتاد.

ریسک ژئوپلیتیکی و حق بیمه ایران

ماجرا ازتصمیم به افزایش حق بیمه کشتی‌ها آغاز شد. افزایش چنددلاری قیمت برنت در روزهای گذشته عمدتا به دلیل بازگشت آنچه تحلیلگران از آن به‌عنوان حق بیمه ایران یاد می‌کنند، اتفاق افتاده است. این حق بیمه در واقع بازتاب احتمالاتی است که بازار برای تشدید تنش، شکست مذاکرات یا اقدام نظامی محدود در نظر می‌گیرد.

گزارش اویل‌پرایس حکایت از آن دارد که بازار نفت در حال حاضر بین ۷تا۱۰دلار در هر بشکه ریسک ژئوپلیتیکی را در قیمت‌ها لحاظ کرده است. این عدد به‌روشنی نشان می‌دهد که معامله‌گران اگرچه نسبت‌به تحولات سیاسی نگران‌ هستند اما همچنان فرض غالب این است که جریان نفت از منطقه به‌ویژه از تنگه هرمز متوقف نخواهد شد؛ تنگه‌ای که حدود یک‌پنجم نفت مصرفی جهان از آن عبور می‌کند و هرگونه اختلال واقعی در آن می‌تواند شوک قیمتی بسیار شدیدتری ایجاد کند.

اویل‌پرایس در گزارشی می‌نویسد: «دلیل این نگاه محتاطانه بازار تجربه تاریخی بحران‌های مشابه است. در اغلب موارد حتی در اوج تنش‌‌های سیاسی یا درگیری‌‌های محدود، بازیگران اصلی منطقه از ورود به سناریویی که منجر به قطع گسترده صادرات نفت شود، پرهیز کرده‌‌اند. منافع اقتصادی متقابل، فشار مصرف‌کنندگان بزرگ و هزینه‌‌های سنگین یک اختلال پایدار در عرضه همگی عواملی هستند که احتمال وقوع چنین سناریویی را کاهش می‌دهند. به‌همین دلیل بازار فعلا به افزایش محدود قیمت‌ها بسنده کرده و از جهش‌های انفجاری فاصله گرفته است.»

براساس این گزارش، باوجود این شرایط اما تحلیلگران هشدار می‌دهند که این تعادل شکننده است. هر نشانه‌ای از حمله مستقیم به زیرساخت‌های انرژی، بستن طولانی‌مدت مسیرهای کشتیرانی یا گسترش درگیری به بازیگران منطقه‌ای دیگر می‌تواند باعث بازنگری سریع بازار و افزایش شدیدتر قیمت‌ها شود. در واقع آنچه اکنون در قیمت نفت دیده می‌شود، بیشتر یک هشدار است تا انعکاس بدترین سناریوی که شاید اتفاق بیفتد.

اگر تنگه بسته شود…

برخی کارشناسان انرژی با نگاهی نزدیک به تحلیل‌های بازارهای جهانی از جمله فریدون برکشلی، تحلیلگر باسابقه انرژی معتقدند بازار نفت به‌درستی میان ریسک سیاسی و واقعیت فیزیکی عرضه تفکیک قائل شده است. از نگاه برکشلی حتی در صورت تشدید تنش میان ایران و آمریکا احتمال اختلال پایدار در جریان صادرات نفت از منطقه پایین است چراکه چنین سناریویی هزینه‌‌ای فراتر از توان مدیریت اقتصاد جهانی خواهد داشت. او پیش‌بینی کرده که در سناریوی تشدید کنترل‌شده تنش‌ها، قیمت نفت می‌‌تواند به‌طور موقت به سطوح بالاتر از ۷۵دلار در هر بشکه برسد اما بدون وقوع شوک ساختاری، بازار در نهایت به تعادل بازخواهد گشت.

در مقابل سناریوی توافق یا کاهش تنش از نگاه این طیف می‌تواند به‌سرعت بخشی از این حق بیمه را حذف کند و قیمت‌ها را به محدوده‌‌های پایین‌‌تر بازگرداند. به بیان دیگر این دیدگاه بر این باور است که بازار بیش از آنکه نگران کمبود واقعی نفت باشد در حال قیمت‌‌گذاری عدم قطعیت سیاسی است.

سیدحمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان نفت، گاز و پتروشیمی هم چنین نظری دارد. از نگاه او، حتی در صورت تشدید تنش سیاسی، ایران و آمریکا هر دو می‌دانند که شوک بزرگ به بازار نفت به ضرر همه بازیگران است. پیش‌بینی او در سناریوی تنش کنترل ‌شده این است که قیمت نفت افزایش مقطعی خواهد داشت اما پایدار نمی‌‌ماند چون نه ایران به دنبال قطع صادرات منطقه‌ای است و نه آمریکا ظرفیت جایگزینی سریع برای چنین اختلالی دارد. در سناریوی کاهش تنش یا توافق محدود، حسینی معتقد است بخشی از رشد اخیر قیمت‌ها تخلیه می‌‌شود اما کف قیمتی نفت نسبت به ماه‌های قبل بالاتر می‌ماند.

در شرایطی که معامله‌گران در حال محاسبه ریسک بسته شدن تنگه هرمز هستند، برخی نمایندگان اصولگرای مجلس هم براین سناریو تاکید دارند. آبان‌ماه امسال ۶۳نماینده مجلس خواستار «بررسی و کنترل دقیق عبور و مرور کشتی‌ها و برنامه‌ریزی برای بستن تنگه هرمز» شدند. آنها تاکید دارند که امنیت تنگه هرمز خط قرمز ایران است و هرگونه تهدید علیه منافع کشور می‌تواند معادلات کشتیرانی و انرژی را تغییر دهد.

اگرچه این اظهارات بیشتر در چارچوب پیام سیاسی و بازدارنده مطرح می‌شود اما بازار نفت آن را به‌عنوان یک سیگنال ریسک تعبیر می‌‌کند. تحلیلگران بازار انرژی براین باورند که در سناریوی تشدید بحران، این مواضع می‌تواند به افزایش بیشتر حق بیمه ژئوپلیتیکی در قیمت نفت منجر شود زیرا در سناریوی فروکش کردن تنش‌ها نیز همین اظهارات به‌سرعت از وزن بازار می‌‌افتد و اثر قیمتی خود را از دست می‌دهد.

نفت و چشم‌انداز کوتاه‌مدت نفت

هرچند نمی‌توان منکر اثر تنش‌های ژئوپلیتیکی بر روند بازار نفت شد اما داده‌های بنیادین بازار نفت هم این روزها نقش مهمی در حمایت از قیمت‌ها ایفا کرده‌‌اند. گزارش‌های اخیر اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد که ذخایر نفت‌خام این کشور کاهش قابل‌توجهی داشته و سطح ذخایر به پایین‌‌تر از میانگین پنج‌ ساله رسیده است. چنین کاهشی معمولا به‌عنوان نشانه‌‌ای از عدم توازن عرضه و تقاضا تلقی شده و در بلندمدت می‌تواند فشار صعودی بر قیمت‌ها وارد کند.

از آن‌سو کاهش همزمان ذخایر بنزین و فرآورده‌های نفتی نیز پیام روشنی به بازار ارسال کرده که با شدت گرفتن مصرف سوخت در آمریکا که بزرگ‌ترین مصرف‌کننده نفت جهان است، انتظار افزایش قیمت‌ها محتمل خواهد بود. این موضوع به‌ویژه در آستانه فصل پرمصرف بهار و تابستان اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. در چنین شرایطی حتی یک ریسک ژئوپلیتیکی محدود می‌‌تواند اثر قیمتی بزرگ‌‌تری داشته باشد، زیرا بازار از نظر فیزیکی در وضعیت چندان راحتی قرار ندارد.

بازار نفت حالا منتظر پایان ضرب‌الاجل ۱۰روزه ترامپ است. هرچند از الان دو سناریو را هم مدنظر دارد؛ اگر تنش‌ها به جنگ بینجامد، افزایش قیمت‌ها محتمل است و متقابلا برای سناریوی دیگر که شاید ریسک ژئوپلیتیکی قیکت‌های پایین‌تر را هدف‌گذاری کنند. اینکه کدام روایت دست بالا را پیدا کند نه‌تنها مسیر قیمت نفت بلکه توازن قدرت اقتصادی و سیاسی در منطقه را نیز تحت‌تاثیر قرار خواهد داد.