زمستان سخت جنگ

محمدرضا ستاری- در حالی که دونالد ترامپ در نشست سالانه داووس گفته که اتفاقات خوبی درخصوص پایان جنگ اوکراین در جریان است، روسیه اعلام کرد که روز جمعه در ابوظبی مذاکرات امنیتی با ایالات متحده و اوکراین برگزار خواهد کرد؛ این موضوع در شرایطی مطرح شده که پس از نشست شبانه و چندساعته میان ولادیمیر پوتین، رییس‌جمهور روسیه و سه فرستاده آمریکایی، مسکو هشدار داد که بدون حل‌وفصل مسائل ارضی دستیابی به صلحی پایدار ممکن نخواهد بود.

به گزارش رویترز، یوری اوشاکوف، دستیار کرملین به خبرنگاران گفت: این مذاکرات که اندکی پیش از نیمه‌شب آغاز شد و حدود چهارساعت به طول انجامید، محتوامحور، سازنده و بسیار صریح بوده است.

او افزود که دریادار ایگور کوستیوکوف ریاست هیات‌روسیه را در مذاکرات سه‌جانبه امنیتی برعهده خواهد داشت و کیریل دیمیتریف، فرستاده سرمایه‌گذاری به‌طور جداگانه با استیو ویتکاف فرستاده دونالد ترامپ درباره مسائل اقتصادی دیدار خواهد کرد. با این حال اوشاکوف هنگام تشریح گام‌های بعدی از اعلام هرگونه پیشرفت بزرگ خودداری کرد.

او گفت: مهم‌ترین نکته این است که در جریان این گفت‌وگوها میان رییس‌جمهور ما و آمریکایی‌ها بار دیگر تاکید شد که بدون حل مساله ارضی براساس فرمولی که در انکوریج بر سر آن توافق شده، هیچ امیدی به دستیابی به یک توافق بلندمدت وجود ندارد.

اوشاکوف همچنین گفت: پوتین تاکید کرده که روسیه صادقانه به یک راه‌حل دیپلماتیک علاقه‌مند است اما تا زمانی که این هدف محقق نشود، روسیه به‌طور مستمر اهداف عملیات ویژه نظامی را دنبال خواهد کرد. این موضوع به‌ویژه در میدان نبرد صادق است؛ جایی که نیروهای مسلح روسیه ابتکار عمل راهبردی را در اختیار دارند.

جنگ بی‌پایان

اوکراین سخت‌ترین زمستان دوران جنگ را پشت سر می‌گذارد درحالی‌که روسیه حملات سنگین موشکی و پهپادی علیه زیرساخت‌های انرژی این کشور انجام می‌دهد. این موضوع باعث شده در سرمای سخت اوکراین، صدها‌هزار نفر در کی‌یف و دیگر شهرها با قطع‌های طولانی‌مدت برق روبه‌رو شده و بدون گرمایش مانده‌اند.

اوکراین این وضعیت را نشانه‌ای از نبود تمایل واقعی پوتین به صلح می‌داند؛ ادعایی که مسکو آن را رد می‌کند زیرا روسیه می‌گوید پیشروی‌های تدریجی‌اش با هزینه‌ای بسیار سنگین همراه بوده است.

در چنین شرایطی از سوی روسیه، پوتین، اوشاکوف و دیمیتریف در این گفت‌وگوها شرکت داشتند. در طرف آمریکایی، ویتکاف و جرد کوشنر، داماد ترامپ که اوایل دسامبر گذشته آخرین‌بار با پوتین در کرملین دیدار کرده بود، به همراه جاش گروئنباوم حضور داشتند؛ فردی که ترامپ به‌تازگی او را به‌عنوان مشاور ارشد هیات صلح خود منصوب کرده است.

به گفته ناظران این مذاکرات تازه‌ترین مرحله از تلاش ترامپ برای پایان دادن به مرگبارترین درگیری اروپا از زمان جنگ جهانی دوم است؛ جنگی که اکنون به پایان چهارمین سال خود نزدیک می‌شود.

ترامپ روز چهارشنبه گفت اگر پوتین و ولودیمیر زلنسکی برای رسیدن به توافق با یکدیگر کنار نیایند، احمق هستند. ویتکاف پیش از مذاکرات مسکو با خوش‌بینی سخن گفت و اظهار داشت که ماه‌ها گفت‌وگو به یک مساله واحد ختم شده است. او مشخص نکرد آن مساله چیست اما موضوع قلمرو که اوشاکوف به آن اشاره کرد، برای بسیاری غافلگیرکننده نبود.

یکی از موانع اصلی درخواست پوتین است مبنی بر اینکه اوکراین ۲۰‌درصد باقیمانده از منطقه شرقی دونتسک را که هنوز در اختیار دارد، واگذار کند. زلنسکی از واگذاری سرزمینی که اوکراین طی سال‌ها جنگ فرسایشی و پرهزینه با موفقیت از آن دفاع کرده، خودداری کرده است.

روسیه همچنین خواهان آن است که اوکراین از تلاش برای پیوستن به ناتو صرف‌نظر کند و هرگونه حضور نیروهای ناتو در خاک اوکراین پس از توافق صلح را رد می‌کند.

زلنسکی پس از دیدار با ترامپ در سوییس در روز پنجشنبه گفت شرایط مربوط به تضمین‌های امنیتی برای اوکراین نهایی شده اما مساله قلمرو همچنان حل‌نشده باقی مانده است. اوشاکوف از آمریکایی‌ها به‌خاطر تدارک نشست امنیتی روز جمعه میان روسیه و اوکراین در ابوظبی تمجید کرد و گفت: باید اذعان کرد که آمریکایی‌ها کار زیادی برای آماده‌سازی این نشست انجام داده‌اند و امیدوارند این دیدار موفق باشد و چشم‌اندازهایی برای پیشرفت در تمام مجموعه مسائل مرتبط با پایان دادن به درگیری و دستیابی به توافق صلح ایجاد کند.

دورنمای مبهم

این تحولات نشان می‌دهد که جنگ اوکراین وارد مرحله‌ای شده که در آن منطق نظامی و دیپلماتیک به‌طور همزمان و درهم‌تنیده عمل می‌کنند اما به‌گفته تحلیلگران همچنان مساله سرزمین به‌عنوان گره اصلی و حل‌نشده، مسیر هرگونه توافق پایدار را مسدود کرده است.

از منظر راهبردی، موضع روسیه بیانگر تلاش برای تثبیت دستاوردهای میدانی در قالب یک چارچوب سیاسی و حقوقی است؛ چارچوبی که بدون پذیرش واقعیت‌های جغرافیایی جنگ از سوی اوکراین و حامیان غربی‌اش، از نگاه مسکو اساسا غیرقابل تحقق است.

تاکید مکرر کرملین بر فرمول مورد توافق در نشست آلاسکا نشان می‌دهد که روسیه به‌دنبال قفل‌کردن روند مذاکرات برمبنای توافقات پیشین با ایالات متحده است. این رویکرد نوعی دیپلماسی مشروط را بازتاب می‌دهد که در آن گفت‌وگوها صرفا در صورتی معنا پیدا می‌کنند که به تثبیت منافع راهبردی روسیه به‌ویژه در شرق اوکراین منجر شوند.

همزمان تاکید بر ادامه عملیات ویژه نظامی نشان می‌دهد که مسکو از ابزار نظامی به‌عنوان اهرم فشار مکمل دیپلماسی استفاده می‌کند، نه جایگزین آن. در سوی مقابل، ایالات‌متحده با ابتکار برگزاری نشست سه‌جانبه در ابوظبی و افزودن چهره‌های جدید به تیم مذاکره‌کننده تلاش می‌کند نقش میانجی فعال و مدیریت‌کننده بحران را ایفا کند.

با این حال اظهارات مقامات آمریکایی مبنی‌بر تقلیل کل مذاکرات به یک مساله واحد، حاکی از آن است که واشنگتن نیز به این جمع‌بندی رسیده که بدون حل اختلافات ارضی، سایر موضوعات از جمله تضمین‌های امنیتی یا بازسازی اقتصادی عملا فاقد اثرگذاری بلندمدت خواهند بود.

با تمامی این تحولات صورت‌گرفته می‌توان گفت که اوکراین در موقعیتی پیچیده قرار دارد زیرا از یک‌سو فشارهای نظامی و تخریب زیرساخت‌های انرژی، هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی جنگ را به سطحی بی‌سابقه رسانده و نیاز به یک راه‌حل سیاسی را تشدید کرده است.

از سوی دیگر واگذاری سرزمین به‌خصوص مناطقی که با هزینه انسانی و نظامی سنگین حفظ شده‌اند، تهدیدی مستقیم برای مشروعیت داخلی دولت زلنسکی و انسجام ملی اوکراین محسوب می‌شود درنتیجه از منظر راهبردی، این تضاد داخلی می‌تواند قدرت مانور کی‌یف در مذاکرات را به‌شدت محدود کند.

در همین راستاست که می‌توان گفت مسیر صلح نه از طریق آتش‌بس‌های تاکتیکی بلکه از طریق بازتعریف توازن قوا و پذیرش واقعیت‌های ژئوپلیتیکی شکل خواهد گرفت یعنی تا زمانی که شکاف بنیادین میان تعریف روسیه از صلح پایدار و خطوط قرمز اوکراین و غرب باقی بماند، مذاکرات بیشتر کارکرد مدیریت بحران خواهند داشت تا حل‌وفصل نهایی جنگی که یک ماه دیگر چهارمین سال آن نیز سپری می‌شود.