رتبه نازل گذرنامه ایرانی
نادر نینوایی- در تازهترین رتبهبندی «شاخص گذرنامه هنلی ۲۰۲۶»، عربستان سعودی موفق شده است جایگاهی بالاتر از بسیاری از همسایگان منطقهای خود از جمله بحرین، عمان، اردن و ایران به دست آورد؛ موفقیتی که نهتنها نماد قدرت دیپلماتیک و تحرک بینالمللی این کشور است بلکه بار دیگر عقبماندگی ایران در عرصه تعاملات جهانی، دیپلماسی گردشگری و سیاستهای تسهیل سفر را به ما یادآوری میکند. شاخص گذرنامه هنلی یکی از معتبرترین معیارهای سنجش قدرت پاسپورتها در جهان است که براساس تعداد کشورهایی که شهروندان یک کشور میتوانند بدون ویزا یا با ویزای فرودگاهی به آنها سفر کنند، تنظیم میشود. در این رتبهبندی، عربستان سعودی با دسترسی بدون ویزا یا با ویزای هنگام ورود به ۹۱کشور، جایگاهی بالاتر از بحرین (۸۹کشور)، عمان (۸۵کشور)، اردن (۵۷کشور) و ایران (۴۱کشور) به دست آورده است.
این اختلاف ایران با عربستان و کشورهای کوچک حاشیه خلیجفارس بازتابدهنده تفاوتی بنیادین در نوع نگاه کشورهای منطقه به سیاست خارجی، اقتصاد گردشگری و اعتمادسازی بینالمللی در نظام جهانی سفر است. در حالی که عربستان طی یکدهه گذشته تلاش کرده است تصویر خود را در جهان تغییر دهد و از کشوری بسته به بازیگری فعال در گردشگری و تعاملات جهانی تبدیل شود، ایران همچنان درگیر چرخهای از تحریم، هشدارهای سفر، تنشهای سیاسی و ضعف ساختاری در دیپلماسی گردشگری است.
دیپلماسی فعال عربستان؛ از گذرنامه تا گردشگری
افزایش قدرت گذرنامه عربستان را نمیتوان جدا از تحولات کلان این کشور در عرصه سیاست خارجی و اقتصادی تحلیل کرد. ریاض در قالب «چشمانداز۲۰۳۰» بهطور جدی بر تنوعبخشی به اقتصاد، کاهش وابستگی به نفت و توسعه گردشگری بینالمللی تمرکز کرده است. یکی از ابزارهای کلیدی تحقق این هدف، تسهیل سفر شهروندان و گردشگران، انعقاد توافقنامههای لغو روادید و فعالسازی دیپلماسی دوجانبه و چندجانبه بوده است.
عربستان در سالهای اخیر موفق شده است با کشورهای متعددی در آسیا، آفریقا و حتی اروپا به توافقهای ویزا دست یابد. امضای توافق لغو روادید با روسیه در سال۲۰۲۵ تنها یکی از نمونههای این سیاست هدفمند است. این اقدامات باعث شده است شهروندان عربستانی بهعنوان «مسافران کمریسک» در نظام جهانی سفر شناخته شوند؛ جایگاهی که بهطور مستقیم بر جذب گردشگر ورودی نیز اثر میگذارد.
در مقابل ایران نهتنها نتوانسته است از ظرفیتهای عظیم تاریخی، فرهنگی و طبیعی خود برای ارتقای جایگاه گردشگری استفاده کند بلکه بهدلیل تنشهای سیاسی موجود، تحریمهای بینالمللی و صدور مکرر هشدارهای سفر از سوی کشورهای مختلف، عملا به یکی از مقاصد پرریسک گردشگری جهان تبدیل شده است. این وضعیت موجب شده است گذرنامه ایرانی نیز در ردهای پایین قرار گیرد و شهروندان ایرانی با محدودیتهای گسترده برای سفر مواجه باشند؛ محدودیتهایی که خود به کاهش تعاملات فرهنگی و اقتصادی دامن میزند.
چرا ایران از قافله عقب ماند؟
نگاهی به وضعیت کشورهای منطقه نشان میدهد حتی کشورهایی با جمعیت و وسعت کمتر از ایران، توانستهاند جایگاهی بهمراتب بهتر در شاخص گذرنامه هتلی کسب کنند. بحرین و عمان باوجود وابستگیهای ساختاری به شورای همکاری خلیجفارس از سیاستهای نسبتا باثبات خارجی و روابط متوازن با غرب و شرق بهرهمند شدهاند. اردن نیز باوجود مشکلات اقتصادی، از دیپلماسی فعال و تصویر امنتری در جهان برخوردار است.
ایران اما در سالهای اخیر، نهتنها نتوانسته است توافقهای جدید لغو روادید را گسترش دهد بلکه هشدارهای اخیر سفر، تحریمها و تنشهای یک سال گذشته فضای توریسم و نمای کلی کشور را برای گردشگران خارجی مخدوش کرده است. نتیجه این روند، محدود شدن دسترسی شهروندان ایرانی تنها به ۴۱کشور بدون ویزا یا با ویزای فرودگاهی است؛ عددی که فاصله ایران را نهتنها با عربستان بلکه با میانگین جهانی نیز افزایش داده است.
این عقبماندگی پیامدهای مستقیمی برای صنعت گردشگری ایران دارد. گردشگری یک خیابان دوطرفه است؛ کشوری که شهروندانش امکان سفر آزادانه دارند، معمولا برای گردشگران ورودی نیز جذابتر و امنتر تلقی میشود. محدودیت پاسپورت ایرانی، بهطور غیرمستقیم این پیام را به جهان مخابره میکند که ایران کشوری منزوی، پرریسک و خارج از مدار تعاملات جهانی است؛ تصویری که بهشدت با واقعیت ظرفیتهای گردشگری ایران در تضاد است.
ژئوپلیتیک، تحریم و انزوای گردشگری ایران
یکی از عوامل کلیدی در اختلاف فاحش جایگاه ایران و عربستان در شاخص گذرنامه، شرایط ژئوپلیتیکی و تاثیر مستقیم تحریمهاست. عربستان با بهرهگیری از روابط راهبردی با قدرتهای جهانی مانند آمریکا، اتحادیه اروپا، چین و روسیه توانسته است شبکهای گسترده از توافقهای سیاسی و اقتصادی ایجاد کند که تسهیل سفر یکی از خروجیهای آن است.
در مقابل ایران بهدلیل تحریمهای گسترده، روابط پرتنش با غرب و برخی کشورهای منطقه و نبود استراتژی منسجم در دیپلماسی عمومی، عملا از بسیاری از فرآیندها کنار گذاشته شده است.
هشدارهای سفر صادر شده از سوی کشورهایی چون آمریکا، بریتانیا، کانادا، استرالیا و برخی کشورهای اروپایی، نهتنها گردشگری ورودی را با رکود مواجه کرده بلکه بر اعتبار بینالمللی ایران نیز تاثیر منفی گذاشته است.
این وضعیت در حالی ادامه دارد که ایران از نظر تنوع اقلیمی، میراث فرهنگی، تمدن تاریخی و جاذبههای طبیعی ظرفیتهایی بهمراتب فراتر از عربستان، بحرین یا عمان دارد. با این حال نبود امنیت ادراکی، ضعف زیرساختهای گردشگری، مشکلات حملونقل بینالمللی و محدودیتهای بانکی باعث شده است ایران نتواند از این مزیتها بهرهبرداری کند.
گذرنامه قدرتمند؛ درسی که ایران نادیده گرفت
تجربه عربستان نشان میدهد که قدرت گذرنامه صرفا یک امتیاز نمادین نیست بلکه بخشی از یک زنجیره بزرگتر در توسعه گردشگری، اقتصاد و تصویر بینالمللی کشورهاست. عربستان با سرمایهگذاری گسترده در زیرساختها، اصلاح قوانین ویزا، توسعه برند ملی و میزبانی رویدادهای بینالمللی توانسته است خود را از کشوری محافظهکار و بسته به مقصدی در حال رشد برای گردشگران جهانی تبدیل کند.
ایران اما همچنان فاقد یک راهبرد جامع در حوزه گردشگری و دیپلماسی سفر است. سیاستهای مقطعی، تصمیمات ناهماهنگ، نبود تعامل موثر با نهادهای بینالمللی و بیتوجهی به تصویر ایران در رسانههای جهانی باعث شده است صنعت گردشگری کشور در وضعیت رکود مزمن باقی بماند.
شاخص گذرنامه هنلی ۲۰۲۶، بیش از آنکه صرفا یک رتبهبندی باشد، هشداری جدی برای دولت است. تا زمانی که ایران نتواند تنشهای سیاسی موجود را برطرف کند، هشدارهای سفر را کاهش دهد و اعتماد جهانی را بازسازی کند، نهتنها گذرنامه ایرانی ضعیف باقی خواهد ماند بلکه گردشگری ایران نیز از جایگاه واقعی خود در جهان فاصله بیشتری خواهد گرفت.
