یک نزاع تکراری در اوج بحران موجودیتی
جهان صنعت – انتظار میرفت تندروها، مداحان حکومتی و پایداری ناپایدارتر از این باشند که تاب و توان شنیدن پیشنهاد معقول جواد ظریف را داشته باشند؛ پیشنهادی که این دیپلمات کارکشته ایرانی در مقالهای مفصل در نشریه فارن افرز بهدست داد و در حالی که در جای جای این مقاله، گفتمان رسانهای رسمی درباره حملات بیش از یک ماه گذشته آمریکا و اسرائیل به خاک ایران را بازتولید کرده و از آنچه در هفتههای گذشته ازسوی تریبونهای رسمی بهطور گسترده و یکسویه بازتاب یافته و مییابد، با آغوشی گشاده استقبال کرده بود اما چنانکه قابلانتظار بود، تمامیتخواهان همهچیز را میخواهند، خیلی هم فوری و سریع و بیدردسر هم میخواهند در نتیجه اگر کسی احیانا جرات کند و حرفی را بزند که لزوما مطابق نعل به نعل خواستههای آنان نباشد، این جماعت تندرو نیز زیر میز میزنند و با زبان تهدید و ارعاب بهسوی آن پیشنهاددهنده لشکر میکشند تا حرفش را بهتمامی پس بگیرد و تا وقتی هم که آنچه را تندروها میخواهند و میگویند، عینا تکرار نکند، دستبردار نیستند.
بسته پیشنهادی دیپلمات خندان
جواد ظریف البته در حال حاضر هیچ سمتی در دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ندارد و صرفا بهعنوان یک استاد دانشگاه و دانشیار مطالعات جهانی در دانشگاه تهران و در فضای رسانهای و مطبوعاتی اظهارنظر میکند. او در این مقاله در فارن افرز با تاکید بر اینکه ایران دستکم تا اینجای کار، پیروز این نبرد نابرابر است و آمریکا و اسرائیل بازندگان جنگی هستند که خودشان آغاز کردهاند، نوشته است: «تهران باید از برتری خود نه برای ادامه جنگ بلکه برای اعلام پیروزی و دستیابی به توافقی استفاده کند که درگیری را پایان داده و از وقوع جنگ بعدی جلوگیری کند.» ظریف که در این چند سال گذشته، پس از تاسیس و راهاندازی موسسهای تحت عنوان «پایاب»، ریاست این موسسه را برعهده دارد و عملا بهعنوان یک تحلیلگر غیررسمی در مطبوعات بینالمللی قلم میزند، پیشنهادی مبتنی بر یک «مذاکره جامع» را روی میز گذاشته و تاکید دارد که این مذاکرات باید همه موضوعات مورد اختلاف ایران و آمریکا از برنامه هستهای تا ترتیبات امنیتی منطقه را در بر بگیرد. بنابر طرح پیشنهادی ظریف، ایران میتواند در ازای رفع کامل تحریمها، برخی محدودیتها را بپذیرد و حتی مسیرهایی مانند تنگه هرمز را در قالب توافق باز نگه دارد. هرچند همین گزارهها بود که به سرعت به کانون اصلی انتقادات تبدیل شد.
حملات تندروها به پیشنهاد ظریفِ آقای دیپلمات
ماجرا چنانکه اشاره شد از یک مقاله جواد ظریف آغاز شد و اگر بخواهیم روایتی دقیقتر بهدست دهیم باید بگوییم این غائله جنجالی ساعاتی پس از انتشار متن فارسی مقاله مفصل ظریف در خبرگزاریهای داخلی آغاز شد؛ غائلهای که کاربران موسوم به ارزشی که باوجود عدم دسترسی عمومی به اینترنت، ظاهرا با سیمکارتهای سفیدی که در اختیارشان قرار گرفته، در شبکههای اجتماعی فعالند، در این فضای مجازی کلید زده و موجی از حملات سایبری را علیه ظریف و پیشنهادی که پیش کشیده بود به راه انداختند. این حملات اما تنها به حملات مجازی محدود نماند و با غروب خورشید و فرارسیدن زمان برگزاری یکی از تجمعات خیابانی در پایتخت که سعید حجاریان نیز در آن حضور داشت، وارد فازی تازه شد. آنجا که این مداح محبوب نیروهای تندروی سیاسی، ظریف را به جاسوسی متهم کرد. حدادیان که تاکید کرده «ظریف سه روز وقت دارد بگوید غلط کردم»، حتی از این نیز فراتر رفت و گفت: «بعضی از دوستان میگویند که ما شک نداریم ظریف جاسوس است.» او خطاب به نیروهای امنیتی گفت: «آقایان امنیتی! دیگر منتظرید آقای ظریف روی پیشانیاش بنویسد من خودفروخته آمریکا هستم؟!» او سپس باردیگر ظریف را خطاب قرار داد و گفت: «شما غلط میکنی برای جمهوری اسلامی ایران نسخه میپیچید، آقای ظریف. غلط میکنی حرف بزنی! هر کور و کر و لالی میفهمد که تو خائنی!» این مداح ادامه داد: «وسط نسخهای که میپیچی در مورد دشمنی که رهبر من را شهید کرده، یکی از چیزهایی که مینویسی این است که میخواهیم ارتباطمان با آمریکا خوب شود. شکر خوردی از این حرفها زدی! مرگ بر وطنفروش، خائنفروشان!» او سپس خطاب به نیروهای امنیتی گفت: «پشت این مردم به شما گرم است. اگر شما کاری نمیکنید من سه روز وقت میدهم؛ اگر نگوید غلط کردم، کاروان میشویم و میرویم دم خانهاش!»
البته تنها حدادیان نبود که اینچنین در یک تجمع خیابانی، ظریف و خانوادهاش را به برخورد فیزیکی تهدید کرد. حسین شریعتمداری، مدیرمسوول روزنامه کیهان نیز در نخستین شماره این روزنامه اصولگرا در سال نو، بیتوجه به تمام آنچه در بیش از دو هفته گذشته در این روزهای جنگی رقم خورده، یادداشتی نوشت تا به ظریف بتازد.
او با رویکردی غیرحرفهای، مشخصا بخشهایی خاص از مقاله ظریف در فارن افرز را در یادداشت خود بازتاب داد و بیتوجه به آنچه او به دفعات درخصوص دست برتر ایران در این مقاومت یک ماه و چند روزه و نقش تجمعات خیابانی این روزها و شبها موردتاکید قرار داده بود، نوشت: «باید از آقای ظریف پرسید اگر این یادداشت را خودتان نوشتهاید، چرا پذیرش آرزوهای برباد رفته آمریکا و اسرائیل را به جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد کردهاید؟! و اگر دشمنان ایران نوشتهاند، امضای شما پای آن چه میکند؟! و اگر دشمن دیکته کرده و شما نوشتهاید؟! بگذریم… کاش دستگاه قضایی آقای ظریف را به بازخواست میکشید و پاسخ این پرسشها را از ایشان میپرسید؟!»
همزمان علی خضریان، عضو جبهه پایداری تهران در مجلس نیز در توئیتی در این رابطه نوشت: «مقاله ظریف در فارن افرز فریاد بیوطنی فردی است که ثابت کرد قانون منع بهکارگیری افراد دوتابعیتی در مشاغل حساس، قانون درستی است. این بیوطنی حاد در حالی در این متن نمود یافته است که حتی غیرایرانیها نیز جنایات دشمن از جمله کشتار کودکان میناب را محکوم کردند.» از دیگرسو، خبرگزاری فارس نیز با زیرسوال بردن هویت ظریف و لحن متن نوشت: «متن این مقاله بهگونهای است که اگر اسم نویسنده را حذف کنیم، مخاطب نمیتواند تشخیص دهد که نویسنده یک ایرانی است یا یک آمریکایی… ظریف در حالی از توافق تازه سخن میگوید که خود به عهدشکنی آمریکا اذعان دارد اما باز هم همان منطق «مذاکره به هر قیمت» را بازتولید میکند.»
فواد ایزدی، تحلیلگر سیاست خارجی محبوب پایداریها نیز با حمله به بنیان فکری مقاله گفت: «این تفکر که برجام را راه شکستن امنیتیسازی ایران میدانست، درنهایت به جنگ انجامید. حالا در این مقاله توصیه میشود که تهران تاکید خود بر قدرت دفاعیاش را تنظیم کند؛ واقعا از شگفتیهای قرن است که به کشوری که مورد حمله نظامی قرار گرفته چنین توصیهای شود. همین قدرت دفاعی بود که ایران را نجات داد؛ اگر نبود چرا غزه، غزه شد اما تهران نشد؟» یک مجری تلویزیونی نیز با لحنی کمسابقه ظریف را به مواجهه مستقیم با افکار عمومی دعوت کرد و گفت: «شما که استاد دیپلماسی بودید، بروید بین مردم در میدان ولیعصر، انقلاب یا هرجا که میخواهید، این نسخه را برایشان توضیح دهید و ببینید چه واکنشی میگیرند… اگر اتفاقی نیفتاد، سالم برمیگردانمتان خانه.» در همین راستا، برخی تحلیلها مانند یادداشت تسنیم، این رویکرد را «بازگشت به گذشته موهوم» توصیف کردند و هشدار دادند که «ایران نیازمند مشارکت در ساخت نظم جدید منطقه بدون آمریکاست، نه بازگشت به نظمی که بر اراده واشنگتن بنا شده بود.»
حامیان ظریف؛ از یاران رییسی و روحانی تا اصلاحطلبان
این گفتمان حتی ازسوی برخی اصولگرایان تندرو نیز مورد انتقاد قرار گرفت. چنانکه احسان صالحی که از فعالان سیاسی اصولگراست و پس از سالها فعالیت در وبسایت خامنهای.آیار و روابط عمومی بیت رهبری، با روی کار آمدن ابراهیم رییسی، بهعنوان عضو ارشد شورای اطلاعرسانی دولت سیزدهم با این دولت همکاری میکرد در حساب توئیتری خود در پاسخ به سعید حدادیان که با الفاظ توهینآمیز علیه ظریف سخن گفته بود، نوشت: «اجتماعات شبانه، بعثت انسان تربیت شده مکتب خامنهای است. امام شهید هیچگاه به ما یاد نداد راه مواجهه با حرف غلط، توهین و تهدید و رفتن به خانه کسی است.»
عباس آخوندی که از اعضای ارشد دولت روحانی بود نیز در حمایتی صریح نوشت: «پیشنهاد برادرم دکتر ظریف یک پیشنهاد وطندوستانه و مدبرانه است.
ایشان گامبهگام حلوفصل سیاسی جنگ را در عین حال با حفظ وضعیت تهاجمی ایران پیشنهاد کردهاند. اینجانب نیز پیشتر پیشنهاد اعلام پیروزی، ارائه طرح به سازمان ملل، طراحی نظام امنیتی منطقه با مشارکت کشورهای عمده و چین و اصلاحات نهادی در داخل را مطرح کرده بودم.» حسامالدین آشنا، مشاور فرهنگی حسن روحانی در دولتهای یازدهم و دوازدهم نیز با انتقاد از برداشتهای سطحی تاکید کرد: «اگر مقاله فارن افرز را کامل بخوانید، متوجه میشوید که بطن متن ظریف، هشدار به غربیها درباره تغییر معادلات است. یادتان باشد نه کتاب را از جلدش قضاوت کنید و نه مقاله را از عنوانش؛ عنوانها را سردبیران انتخاب میکنند، نه نویسنده.» او در پیام دیگری با لحنی هشدارآمیز نسبت به فضای ملتهب ایجاد شده نوشت: «تند نرویم. هیجان تزریق نکنیم. خیابان را گروگان نگیریم. بدون اطلاع سخن نگوییم. احتمالات دیگر را هم بررسی کنیم. چیزی نگوییم که بعدا شرمنده آن شویم. به شهید لاریجانی مهر پرتاب نکنیم.»
این توئیت را میتوان تلاشی برای مهار فضای احساسی و جلوگیری از کشیده شدن اختلافات سیاسی به سطح خیابان ارزیابی کرد بهویژه در شرایطی که برخی واکنشها به مقاله ظریف، رنگ و بوی تهدید و تحریک اجتماعی به خود گرفته بود.
همزمان برخی ناظران نیز سعی کردند با نگارش یادداشتهای رسانهای، با نگاهی تحلیلی به سراغ این غائله بروند. چنانکه محمدرضا اسدزاده در یادداشتی که در آن سعی کرده سودها و ضررهای اظهارات سعید حدادیان خطاب به ظریف را مورد بررسی قرار دهد، ابتدا فهرستی از «ضررهای اظهارات سعید حدادیان» تهیه کرده و از جمله به «تلخکامی و شکافتگی (انشقاق) میان وفاداران و معتقدان و مداحان» و «اختلافافکنی میان سیاستمداران داخلی و ساختن سوژهای برای کشمکشهای کاذب میان این و آن» اشاره کرده و در بخش دیگر این یادداشت نیز ذیل میانتیتری با عنوان «سودهای اظهارات سعید حدادیان» این پرسش را طرح کرده که «به راستی کدام جریانها و گروهها از اظهارات جناب حدادیان خشنود میشوند و سود میبرند؟!» پرسشی که او در پاسخ به آن بهترتیب از «رسانههای دشمن صهیونی-آمریکایی»، «موافقان فروپاشی نظام» و «جریانهای نفوذی و لابیهای پنهان قدرت در داخل» را به این عنوان فهرست کرده است.
محمود جوانبخت نیز در یادداشتی خواستار آن شده که «مسابقه «من انقلابیترم» را به حالت تعلیق در آورید!» او نوشته «مسابقه «من انقلابیترم» از اولین چیزهایی بود که شاید همزمان با پیروزی انقلاب اسلامی متولد شد و تا امروز ادامه دارد و احتمالا در آینده هم ادامه خواهد داشت.
این مسابقه البته ریشه در تمایلات کنترل نشده بشری دارد که برخیها را وا میدارد تا در عرصههای مختلف، دائم خود را برتر یا جزو برترینها معرفی کنند و جا بزنند.» او که معتقد است «علاقهمندان به شرکت در این مسابقه باید آدمهای فرصتشناسی هم باشند و بزنگاهها را درست تشخیص بدهند تا زودتر از دیگران وارد مسابقه بشوند»، نوشته: «ماجرای مقاله آقای ظریف در نشریه فارن افرز هم گویا یکی از همین بزنگاههاست برای انقلابیهایی که تلاش میکنند انقلابیتر بودن خود را اثبات کنند.»
جدال بر سر چگونه تمام کردن جنگ
فارغ از این جار و جنجال سیاسی-رسانهای، آنچه مقاله ظریف را به یک بحران جدی تبدیل کرده، صرفا محتوای آن نبود بلکه زمان انتشار و مضمون آن- یعنی پیشنهاد مذاکره جامع در اوج یک درگیری- بود که شکافهای موجود را آشکار کرد. به هر روی اکنون دو نگاه در برابر هم قرار گرفتهاند؛ نگاهی که پایان جنگ را در تبدیل برتری نظامی به توافق سیاسی میبیند و نگاهی که معتقد است هرگونه عقبنشینی از موضع قدرت از دست دادن دستاوردهاست. در این میان، مقاله ظریف عملا به یک «آینه اختلاف» تبدیل شده؛ آینهای که نشان میدهد اجماع روشنی درباره مسیر آینده وجود ندارد و جدال بر سر آن تازه آغاز شده است.
جواد ظریف در واکنش به حملات تندروها به پیشنهادش برای پایان دادن به جنگ:
آتشزدن تصویرم را هم نشانه دغدغهمندی برای ایران میدانم
جواد ظریف حدود ۲۴ساعت پس از اوجگیری حملات تندروها به پیشنهادی که در چارچوب مقالهای در نشریه فارن افرز بهدست داده بود، در یادداشتی به این حملات واکنش نشان داد. آن هم در حالی که در جریان این حملات، تصویری از دختر بیحجابی که در یکی از تجمعات خیابانی، عکس ظریف را آتش میزند نیز منتشر و با واکنشهای فراوانی روبهرو شد.
ظریف نیز با بازنشر عکس این دختر بیحجاب، با روحیهای که نشان از نقدپذیری او دارد، از این دختر جوان قدردانی کرد و نوشت که «آتشزدن تصویرم را هم نشانه دغدغهمندی برای ایران میدانم.» ظریف که معتقد است حتی این اقدام نیز نشانهای از مسوولیتپذیری و دغدغهمندی نسل جوان نسبتبه آینده کشور است، در فرازی از این یادداشت خود تاکید کرد: «همانگونه که در فرازهای متعدد یادداشت فارن افرز نوشتم، حضور دلیرانه شما دختران، جوانان، زنان و مردان غیرتمند ایرانی از نخستین شامگاه غمگین تجاوز ددمنشانه جانیانِ کودککشِ آمریکایی-صهیونی، یکی از مهمترین سرمایههای امنیت و سربلندی ایران است. همان اندازه که در یادداشت دیروز به شما و امثال شما غیرتمندان افتخار کردم، امروز نیز به شما و کنش آگاهانه شما افتخار میکنم، که شایسته افتخارید؛ حتی اگر برخی آن را نامهربانانه بدانند که آن را هم نشانه دیگری از دغدغهمندی شما برای ایران عزیزمان میدانم.» او در ادامه به سوءبرداشتها از مقالهاش واکنش نشان داد و تصریح کرد: «هدف و دستاورد یادداشت، روشنگری پیرامون جایگاه توانمند ایران در این جنگ، رساندن صدای پهلوانی شما و شکستن انحصار تبلیغاتی صهیونیستها بوده، نه ایجاد دوگانگی در داخل؛ هرچند برخی با هر نیتی خوانش دیگری از آن برساختند.» او همچنین با ترسیم تصویری کلانتر از تحولات جهانی نوشت: «نظم جهانی در حال بازسازی و بازآرایی است و ما ایرانیان ملت ساختنیم؛ ملتی که به دنبال مشارکت در نظم شبکهای پساقطبی نوینی است که بشریت به آن نیازمند است.» ظریف در پایان با لحنی احساسی خطاب به نسل جوان افزود: «ایرانیِ دلاور هرگز در برابر متجاوزان سر فرود نخواهد آورد.»
