گاز ایران در پیچ تمدید
جهان صنعت- در حالی که تنها چند ماه تا پایان قرارداد ۲۵ ساله صادرات گاز ایران به ترکیه باقی مانده، تازهترین مواضع رسمی آنکارا نشان میدهد ترکیه همچنان به تمدید این قرارداد تمایل دارد. هرچند مذاکرات رسمی هنوز آغاز نشده است، با این حال وزیر انرژی ترکیه گفته که قرارداد گازی با ایران برای امنیت تامین انرژی این کشور اهمیت دارد و آنکارا علاقهمند است واردات گاز از ایران ادامه یابد اما شرایط جنگ و تحولات منطقهای باعث شده گفتوگوهای تمدید فعلا شروع نشود.
قرارداد گازی ایران و ترکیه که یک قرارداد ۲۵ ساله بود و براساس آن سالانه حدود ۹.۶میلیارد مترمکعب گاز از ایران به ترکیه صادر میشد، امسال به پایان میرسد؛ قراردادی که اگرچه در سالهای اخیر میزان واقعی صادرات کمتر از سطح قراردادی بود اما یکی از قدیمیترین مسیرهای صادراتی پایدار گاز ایران به اروپا محسوب میشود.
این قرارداد در سال۱۳۸۰ امضا و از سال۱۳۸۲ از طریق خط لوله تبریز-آنکارا عملیاتی شد. این قرارداد یکی از مهمترین ستونهای همکاری انرژی میان دو کشور در سه دهه گذشته بوده و ظرفیت انتقال آن نزدیک به ۱۰میلیارد مترمکعب در سال برآورد میشود.
ترکیه طی این سالها یکی از معدود مشتریان پایدار گاز ایران باقی ماند، حتی در دورههایی که تحریمهای آمریکا صادرات انرژی ایران را محدود کرده بود. در مقابل، ایران نیز از این مسیر توانست جایگاه خود را در بازار انرژی منطقه حفظ و بخشی از صادرات گاز خود را تثبیت کند.
پایان این قرارداد در شرایطی رخ میدهد که بازار انرژی منطقهای وارد مرحلهای تازه از رقابت ژئوپلیتیکی شده و ترکیه همزمان سیاست تنوعبخشی به منابع تامین گاز خود را دنبال میکند. البته این سیاست شامل افزایش واردات LNG، تداوم خرید گاز روسیه و برنامهریزی برای واردات گاز ترکمنستان نیز میشود.
بازاری که نباید از دست برود
سیدحمید حسینی، کارشناس انرژی و سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفتی میگوید: اگر ترکیه به بازار نفت ما برگردد بسیار اهمیت دارد زیرا میتوانیم از ظرفیت و پتانسیل ترکها در بازار آفریقا و سایر بازارها استفاده کرده و اصولا همکاری تجاری ما با ترکیه میتواند برای ما منافع داشته باشد.
او اضافه میکند: ما بهراحتی ظرفیت و پتانسیل همکاری ۳۰میلیارد دلاری با این کشور را داریم اما اصلا سطح روابط دو کشور قانعکننده نیست، البته امسال بهتر بوده و بسیاری از اقلام صادراتی در حوزه فولاد را از ترکیه به سایر بازارها فرستادیم، اگر مشکل بحث تعرفه تجاری برخی کالاها حل شود، قطعا ترکیه میتواند بازار جذابی برای ما باشد.
حسن مرادی، کارشناس انرژی و نماینده پیشین مجلس هم بر این باور است که از دست دادن بازار ترکیه تنها به معنای از بین رفتن درآمد گازی نیست بلکه میتواند به ضرر امنیت ملی ایران تمام شود. او میگوید در سالهای گذشته وابستگی انرژی کشورهایی مانند ترکیه و عراق باعث شده بود روابط سازندهای با ایران داشته باشند. اگر این وابستگی از بین برود، موازنه منطقهای به ضرر ما تغییر میکند. مرادی معتقد است که ترکیه در شرایط کنونی بازارهای جهانی حتما اگر گاز را از جایی ارزانتر پیدا کند، طبیعتا تغییر مسیر میدهد. به همین دلیل هم او معتقد است که برای تمدید قرارداد، ایران میتواند با ارائه تخفیفهای قیمتی یا شرایط جذابتر، انگیزه ترکیه برای تمدید قرارداد را افزایش دهد.مرادی یکی از انتقادات ترکیه به ایران را قطع مکرر گاز در زمستان عنوان کرده و میگوید: ترکها بارها گلایه کردهاند که در فصل سرما گاز ایران ناپایدار است. این مساله باید جدی گرفته شود. اگر بتوانیم عرضه پایدار و مطمئن فراهم کنیم، ترکیه هم دلیلی برای تغییر مسیر نخواهد داشت. به گفته او تداوم همکاری گازی با ترکیه به نفع هر دو کشور است. ایران باید از مسیر گفتوگو، همکاری و دیپلماسی فعال اجازه ندهد این قرارداد به نقطه پایان برسد.»
همزمان وزیر انرژی ترکیه گفته است که کشورش در بحبوحه بحران انرژی ناشی از جنگ در خاورمیانه بهدنبال ادامه واردات گاز ایران خواهد بود. آنطور که آلپارسلان بایراکتار گفته، قرارداد انرژی فعلی با ایران به زودی منقضی میشود اما آنکارا برای تضمین امنیت انرژی ترکیه، تمدید احتمالی آن را با تهران بررسی خواهد کرد زیرا هنوز به گاز ایران نیاز دارد.
بایراکتار تاکید کرده است که طبق پیشبینی ما، ممکن است برای امنیت تامین گاز ترکیه به این خط لوله گاز یا جریان گاز از ایران نیاز داشته باشیم. به گفته او دو طرف هنوز میتوانند در مورد تمدید احتمالی گفتوگو کنند.
اعلام اینکه هنوز مذاکرات رسمی آغاز نشده، نشان میدهد شرایط ژئوپلیتیکی منطقه و جنگ اخیر نقش تعیینکنندهای در زمانبندی گفتوگوها داشته است. به بیان دیگر آینده این قرارداد بیش از هر زمان دیگری به تحولات سیاسی منطقه گره خورده است.
از منظر آنکارا حفظ مسیر واردات گاز ایران میتواند بهعنوان یک ابزار موازنه در برابر وابستگی به روسیه یا افزایش هزینه واردات LNG عمل کند. از منظر تهران نیز تمدید این قرارداد به معنای حفظ یک بازار مطمئن صادراتی در شرایط محدودیتهای تحریمی است.
فرصت تازه برای دیپلماسی انرژی ایران
یکی از متغیرهای مهم در آینده قرارداد گازی ایران و ترکیه، راهبرد جدید انرژی ترکیه است. این کشور در سالهای اخیر تلاش کرده سهم LNG را در سبد انرژی خود افزایش دهد و همزمان قراردادهای تازهای برای واردات گاز از روسیه و ترکمنستان دنبال کند.
چنین سیاستی نشان میدهد ترکیه قصد ندارد وابستگی بلندمدت خود به یک تامینکننده خاص را حفظ کند. بنابراین حتی در صورت تمدید قرارداد با ایران، احتمال تغییر شرایط قیمت، حجم صادرات یا مدت قرارداد وجود دارد.
در واقع ترکیه امروز بیش از گذشته به دنبال انعطافپذیری در قراردادهای گازی است؛ رویکردی که در مذاکرات احتمالی آینده نیز نقش تعیینکننده خواهد داشت.
با وجود رقابت شدید در بازار انرژی منطقه، تمایل ترکیه به ادامه واردات گاز از ایران نشان میدهد تهران هنوز جایگاه مهمی در معادلات انرژی آنکارا دارد. این مساله میتواند فرصتی برای فعالسازی دوباره دیپلماسی انرژی ایران باشد.
تمدید قرارداد گازی با ترکیه نهتنها به معنای حفظ یک مسیر صادراتی پایدار است بلکه میتواند زمینهای برای گسترش همکاریهای گستردهتر در حوزه ترانزیت انرژی، اتصال به بازار اروپا و حتی مشارکت در پروژههای منطقهای فراهم کند.
در شرایطی که بازار جهانی انرژی با بیثباتیهای ژئوپلیتیکی روبهرو است، آینده قرارداد گازی ایران و ترکیه بیش از آنکه یک توافق اقتصادی ساده باشد، به یک آزمون مهم برای سیاست انرژی منطقهای تهران تبدیل شده است؛ آزمونی که نتیجه آن میتواند جایگاه ایران در نقشه انرژی غرب آسیا را در سالهای آینده تعیین کند.
