کمرنگ شدن سایه نگرانی
نادر کریمی جونی
پرسش اصلی و راهبردی این است: آیا برگزاری نشست مذاکرات ایران و ایالاتمتحده ظرفیت ایجاد تحول در مناسبات و رفتار دو طرف را دارد و آیا نتیجهای امیدوارکننده در پایان این مذاکرات مشاهده خواهد شد؟ دیروز و پس از چند دور مذاکره، نتیجهای که بتوان آن را به تحلیلگران ارائه داد و براساس آن چشماندازی را پیشبینی کرد، مشاهده نشد. بلافاصله پس از پایان مذاکرات و در میان گفتوگوها هم برخی رسانهها از عقبنشینی ایران یا ایالاتمتحده از مواضع خود و نزدیک شدن به یک راهحل صحبت کردند اما هیچ نشانهای که بتوان ادعاهای رسانههای دوست جمهوری اسلامی یا نزدیک به ایالاتمتحده را تایید کرد، نه مشاهده و نه حتی تصور شده است. به این ترتیب روشن است که مذاکرات دیروز جمعه هیچ دستاورد مشخص و قابل ارائهای نداشته البته همین که پس از یک دوره لفاظی خصمانه و تلاش ناموفق برای براندازی جمهوری اسلامی در ایران، با همه سوءتفاهمها و سوءظنهایی که وجود دارد و تشدید هم شده است، بالاخره دو طرف مذاکره را پذیرفتند و آن را آغاز کردند، نشانههای امیدوارکنندهای برای هر یک از طرفین منازعه و ذینفعان منطقهای و فرامنطقهای دارد؛ نشانههایی که ارائه تحلیلهای خوشبینانه را موجب شده است.
با این حال همه ناظران میپرسند آیا قرار است ایران از داشتن حق غنیسازی، موشکهای با برد بیش از ۵۰۰کیلومتر، همکاری با نیروهای هوادار در لبنان، یمن و… موارد دیگر مورد حساسیت ایالاتمتحده و اسرائیل صرفنظر کند و آنچه ترامپ از ابتدای به قدرت رسیدنش به عنوان شرط اظهار کرده را گردن نهد؟ اگر چنین بود نیازی به پرداخت این همه هزینه وجود نداشت و همان زمستان سال گذشته مقامات ایران به خواستهای ترامپ تمکین میکردند و ماجراهای گذشته رخ نمیداد. به عنوان یک قرینه مهم و قابل استناد، مقامات ایرانی در روزهای گذشته به سختی بر مواضع پیشگفتهشان درباره محدود شدن مذاکرات به مساله هستهای و عدم تمایل به اجرای درخواستهای رییسجمهور ایالاتمتحده در سایر محورها پای فشردهاند. ایرانیها تصریح کردهاند که همان دورههای پیشین، حاضر به صحبت در امور موشکی و فعالیتهای منطقهای نیستند.
در مقابل ترامپ که خواستههای اسرائیل را بازتاب میدهد و بیان میکند بهطور مطلق محدود شدن گفتوگوها به موضوع هستهای را نپذیرفته است.
شرایطی که اکنون بر مناسبات ایران و ایالاتمتحده حاکم است احتمال وقوع یا توسل به منازعه نظامی را منتفی نمیداند هر چند که دیروز و پس از پایان مذاکرات فضای گفتوگوها متفاوت و جدی توصیف شد و برخی به خبرنگاران اطلاع دادند که مذاکرات حتما ادامهدار خواهد بود. این ادامهدار بودن میتواند به معنای پرهیز از توسل به گزینه نظامی باشد اما در این میان اسرائیل اثبات کرده که کاهش تنش در منطقه خاورمیانه را حتما نمیپذیرد و به همین دلیل چندان دور از ذهن نیست که نظامیان اسرائیل تحت رهبری نتانیاهو دست به ماجراجویی بزنند و شکافهایی که در حال ترمیم شدن توصیف شده است را عمیقتر کنند. در واقع ترامپ نشان داده که در مقابل خواستهای نتانیاهو و راستگرایان اسرائیل مقاومت چندانی ندارد و از این بابت نمیتوان به رفتار او و پایداریاش در یک تصمیم اعتماد کرد.
البته اسرائیلیها پنهان نمیکنند که احتمال عبور ترامپ از منافعشان را در نظر گرفتهاند و میدانند که ممکن است ترامپ بدون توجه به ملاحظات و منافع اسرائیل با ایران به توافقی دست یابد. نمونه این اقدام را ایالاتمتحده قبلا در یمن تجربه کرده و باوجود مخالفتهای جدی نتانیاهو و دولتش، حمله به یمن و حوثیها را متوقف و ناوهایش را از خلیج عدن دور کرد. از این بابت این احتمال نیز وجود دارد که به هر علت و با هر مکانیسم ترامپ راهحل مرضیالطرفینی را در نظر بگیرد و با آن به نتیجه برسد. هر چند که این احتمال نه خیلی جدی و نه واقعبینانه است. در عین حال این مذاکرات را نمیتوان طرح فریب علیه جمهوری اسلامی ایران توصیف کرد چراکه کارکرد طرحهای فریب قبل از این برای ایرانیها پایان یافته است و دیگر ایرانیها تداوم مذاکره را نشانه پرهیز یا دوری از جنگ نمیدانند.
با این همه پایان مذاکرات دور نخست که در سه مرحله اتفاق افتاد دستکم شهروندان ایرانی و ساکنان دو سوی خلیجفارس را مقداری از نگرانی خارج کرد هرچند که ممکن است این دور شدن از نگرانی نه پایدار باشد و نه زماندار.
