کابوس بازسازی زیرساختها
فرزین سوادکوهی– اگربه دلیل جنگ پالایشگاهها و خطوط لوله نفت از کار بیفتند و آب آشامیدنی میلیونها نفر قطع شود کابوسها یکییکی نمایان میشوند. این نه یک سناریوی خیالی بلکه واقعیت تلخی است که هرگونه تخریب زیرساختی در شرایط جنگ و تحریمهای سنگین به همراه دارد. در چنین شرایطی بازسازی نه در چند سال بلکه در دههها و هزینهها نه میلیاردها بلکه به صدها میلیارد دلار خواهد رسید. بیشک هرگونه درگیری که زیرساختهای حیاتی را هدف قرار دهد، ایران را به یک بحران طولانیمدت اقتصادی و اجتماعی محکوم میکند که نسلها را تحتتاثیر قرار خواهد داد.
زیرساختها -از جادهها و پلها گرفته تا شبکههای برق، آب، گاز، پالایشگاهها و بنادر- ستون فقرات هر اقتصاد مدرنی هستند. در ایران این زیرساختها نهتنها فرسوده و قدیمی شدهاند بلکه سالهاست تحت فشار تحریم قرار دارند. حالا اگر جنگی حتی محدود، بخشی از این شبکهها را تخریب کند، بازسازی آن نهتنها زمانبر است بلکه به دلیل نبود سرمایه و فناوری تقریبا غیرقابل تحقق میشود. کارشناسان بینالمللی براساس تجربیات کشورهای مشابه مانند سوریه، اوکراین و عراق تخمین میزنند که حتی در بهترین شرایط، بازسازی کامل زیرساختهای آسیبدیده ۱۰تا۲۰سال یا بیشتر طول میکشد اما در شرایط ایران، با تحریمهای شدید و جنگ، این زمان میتواند به «دهههای نامعلوم» تبدیل شود.
اگر تخریب محدود باشد -مثلا آسیب به چند پالایشگاه یا خطوط برق محلی- هزینه اولیه ممکن است دههامیلیارد دلار باشد اما در سناریوی متوسط یا شدید مانند آنچه در جنگهای اخیر منطقه دیدهایم، ارقام نجومی میشود.
گزارش بانک جهانی درباره سوریه نشان میدهد که بازسازی داراییهای فیزیکی آسیبدیده حدود ۲۱۶میلیارد دلار شده است. آسیب مستقیم به زیرساختهای سوریه ۵۲میلیارد دلار بوده و بازسازی آن هنوز پس از سالها آغاز نشده است.
در اوکراین پس از چهار سال جنگ، هزینه بازسازی حدود ۵۸۸میلیارد دلار برآورد شده که تقریبا سه برابر تولید ناخالص داخلی سالانه این کشور است و بازسازی کامل هم حداقل ۱۰سال زمان میبرد،آن هم تازه با کمکهای گسترده غربیها. حالا تصور کنید ایران با تحریمهای چند دههای چقدر وضعیت وخیمتری خواهد داشت.
اخیرا تخمین زدهاند که بازسازی در کشور ممکن است بیش از ۵۰۰میلیارد دلار هزینه داشته باشد. این رقم شامل آسیب به تاسیسات انرژی، هستهای، حملونقل و پالایشگاهها و معادل بخش قابلتوجهی از کل اقتصاد کشور است.
در عراق پس از جنگ با داعش، تنها بازسازی اولیه ۸۸میلیارد دلار تخمین زده شد و بازسازی پس از ۲۰۰۳ با کمک آمریکا بیش از ۲۰۰میلیارد دلار هزینه برد اما بدون کمک خارجی، فرآیند سالها متوقف ماند.
بازسازی در سوریه حتی با کاهش تدریجی تحریمها در ۲۰۲۵، هنوز در مراحل اولیه است و کارشناسان میگویند حداقل ۱۵تا۲۰سال نیاز دارد. اوکراین باوجود میلیاردها دلار کمک اتحادیه اروپا و آمریکا، پروژهها را در فاز ۱۰ساله برنامهریزی کرده و پیشرفت آنها کند است.
حالا در شرایط ایران، بدون سرمایهگذاری خارجی و با فرار سرمایه داخلی به دلیل ناامنی و تورم، زمان میتواند به ۲۰تا۳۰سال یا بیشتر برسد. تعمیر یک پالایشگاه مدرن بدون قطعات یدکی وارداتی و متخصصان خارجی ماهها یا سالها طول میکشد.
جنگ نهتنها زیرساختها را نابود میکند بلکه اقتصاد را فلج میسازد. تولید ناخالص داخلی ایران پیش از هر درگیری هم تحتفشار بوده است. اینک با تخریب، رکود عمیق، افزایش قیمت انرژی، کمبود آب و برق و بحران انسانی و جابهجایی ناگزیر میلیونها نفر اجتنابناپذیر است.
مثال عراق نشان میدهد حتی با میلیاردها دلار کمک خارجی، فساد، ناامنی و نبود برنامهریزی، بازسازی ناقص ماند و دههها طول کشید. در ایران بدون رفع تحریمها و پایان جنگ، این فرآیند به «چرخه فقر و نابسامانی» تبدیل میشود.
بازسازی زیرساختها در شرایط جنگ و تحریم نه یک پروژه مهندسی بلکه یک فاجعه ملی است که زمان آن طولانی و هزینهاش نجومی خواهد بود.
