پیام پنهان پکن بهکرملین
محمدرضا ستاری – درحالیکه جنگ اوکراین چهارمینسال خود را نیز سپری کرده و معادلات ژئوپلیتیکی اروپا همچنان در وضعیت بیثبات و پرتنش قرار دارد اعلام خبر توافق چین برای ارائه یکبسته جدید کمک بشردوستانه انرژی بهاوکراین پس از دیدار وزاری خارجه دو کشور در حاشیه اجلاس امنیتی مونیخ از منظر کارشناسان نهتنها مهم است بلکه میتواند حامل پیامدهایی چند لایه و استراتژیک باشد.
بهگفته ناظران اینتحول در شرایطی رخ میدهد که چین طی سالهای اخیر بهعنوان یکیاز مهمترین شرکای راهبردی روسیه شناخته شده و روابط پکن و مسکو در حوزههای انرژی، مالی و امنیتی بهشکل محسوسی تعمیق یافته است. از اینرو هرگونه اقدام چین درقبال اوکراین حتی درقالب کمک بشردوستانه نیازمند تحلیل دقیق در سطوح اقتصادی، سیاسی و استراتژیک است.
یعنی درشرایطیکه در جنگ فرسایشی روسیه با اوکراین و بهطور کلی غرب چینیها از متحدان مسکو قلمداد شده و از جنبه اقتصادی بهخصوص از منظر خرید نفت ماشین جنگی روسها را تغذیه کردند انتشار اینخبر که البته جزئیات زیادی از آن منتشر نشده نشاندهنده دیدگاه پکن بهمنافع گستردهتر در معادلات بینالمللی و تحولات ژئواکونومیکی در اوراسیاست زیرا چین در سالهای اخیر تلاش کرده جایگاه خود را بهعنوان بازیگر محوری در بازسازی زیرساختهای آسیبدیده در مناطق بحرانزده تثبیت کند. از اینرو زیرساختهای انرژی اوکراین که در اثر حملات روسیه آسیبهای قابلتوجهی دیده در آینده نیازمند میلیاردها دلار سرمایهگذاری برای بازسازی و نوسازی خواهد بود. ورود زودهنگام چین حتی اگر در قالب کمکهای بشردوستانه هم باشد میتواند بهمنزله ایجاد یکجای پا در بازار بازسازی پساجنگ تلقی شود چراکه ناظران معتقدند شرکتهای دولتی و خصوصی چینی در حوزه تولید تجهیزات برق، نیروگاههای حرارتی و انرژیهای تجدیدپذیر ظرفیت بالایی دارند و تجربه فعالیت در محیطهای پرریسک را نیز کسب کردند. بنابراین اینبسته که در دیدار وزرای خارجه دو کشور در مورد آن صحبت شده میتواند بهعنوان مقدمهای برای مشارکت گستردهتر اقتصادی در آینده عمل کند.
چرخش بهسمت اروپا
علاوهبراین چین با چنین اقدامی میتواند تصویر خود را در اروپا بهبود بخشد. اتحادیه اروپا طی سالهای اخیر نسبتبه نزدیکی راهبردی پکن و مسکو ابراز نگرانی کرده و برخی کشورهای اروپایی سیاستهای سختگیرانهتری نسبتبه سرمایهگذاریهای چینی اتخاذ کردند. بنابراین کمک بهاوکراین حتی درمقیاس محدود میتواند بهعنوان سیگنالی از تمایل چین بهایفای نقش مسوولانه در بحرانهای بینالمللی تفسیر شود و بخشی از فشارهای سیاسی و اقتصادی وارد بر پکن را کاهش دهد زیرا چین بهخوبی آگاه است که بازار اروپا همچنان یکی از مهمترین مقاصد صادراتی اینکشور بهشمار میرود و تداوم تنش سیاسی با اروپا میتواند هزینههای اقتصادی قابلتوجهی برای اقتصاد صادراتمحور اینکشور بههمراه داشته باشد.
از منظر سیاسی ایناتفاق را باید در چند لایه مورد بررسی و تحلیل قرار داد: نخستینمساله ایناست که چینیها احتمالا قصد دارند نشان دهند حمایت از روسیه در اینجنگ فرسایشی بهمعنای قطع کامل روابط با اوکراین نبوده و پکن راهبرد متوازن سیاست خارجی خود را همچنان در دستور کار دارد.
درهمینرابطه برخی از تحلیلگران معتقدند که چین هر چند از روسها در طول جنگ حمایت کرده اما در رونمای کار همواره سعی کرده که سیاستش بیطرفی فعال باشد یعنی علاوه بر اینکه هیچگاه روسیه را برای حمله بهاوکراین محکوم نکرده اما همواره بر حفظ تمامیت ارضی کشورها تاکید کرده است. اینامر از آنجا مهم است که روسیه یکی از شروط اصلیاش برای پایان دادن بهجنگ را الحاق خاک تصرفشده اوکراین عنوان کرده است. در نتیجه ارائه کمک انرژی بهاوکراین میتواند در راستای سیاست توازنبخشی تعبیر شود بهطوری که پکن میخواهد خود را بهعنوان بازیگری معرفی کند که با هردوطرف کانال ارتباطی دارد و میتواند درصورت فراهمشدن شرایط نقش میانجی را ایفا کند.
سیگنال پکن به واشنگتن
مساله بعدی این است که اینجهتگیری چینیها میتواند بخشی از تلاش پکن برای مدیریت روابط با ایالاتمتحده باشد زیرا اکنون مشخص است که رقابت راهبردی میان پکن و واشنگتن در حوزههای فناوری، تجارت و امنیتی شدت یافته اما چین تمایل ندارد در شرایط فعلی وارد یکرویارویی همزمان و تمامعیار با غرب در چندجبهه شود. بنابراین نشاندادن حسننیت درقبال اوکراین میتواند در فضای دیپلماتیک بهعنوان امتیازی نرم تلقی شود و از شدت فشارهای سیاسی آمریکا و متحدانش علیه چین بکاهد. درواقع پکن با هزینهای محدود میکوشد سرمایه سیاسی قابلتوجهی در صحنه بینالمللی کسب کند.
با اینحال مهمترین بعد اینتحول را باید در سطح استراتژیک جستوجو کرد. روابط چین و روسیه طی سالهای اخیر بر پایه اشتراک منافع دربرابر نظم غربمحور شکل گرفته است. همکاریهای انرژی، رزمایشهای نظامی مشترک و هماهنگی در مجامع بینالمللی هرچند نشاندهنده عمق اینمشارکت بوده اما اینشراکت لزوما بهمعنای همسویی کامل منافع نیست. چین بهعنوان قدرتی جهانی با منافع گسترده اقتصادی بیشاز روسیه بهثبات نظام بینالمللی و تداوم جریان تجارت جهانی وابسته است. در نتیجه طولانیشدن جنگ اوکراین، تشدید تحریمها و بیثباتی در بازارهای انرژی و غذا همگی پیامدهایی دارند که بر اقتصاد چین نیز اثرگذارند.
از اینزاویه کمک انرژی بهاوکراین میتواند بخشی از راهبرد کلان چین برای جلوگیری از فروپاشی کامل زیرساختهای اینکشور و تشدید بحران انسانی باشد؛ بحرانی که درصورت گسترش میتواند دامنه بیثباتی را در اروپا افزایش دهد و تبعات غیرمستقیم آن بهاقتصاد جهانی و در نتیجه چین سرایت کند. پس میتوان گفت که پکن علاقهمند است جنگ در سطحی قابل مدیریت باقی بماند و از تبدیلشدن آن بهبحرانی مهارنشدنی که ساختارهای اقتصادی جهانی را دچار اختلال عمیق کند جلوگیری شود.
پیام غیرمستقیم پکن بهمسکو
درعینحال ایناقدام میتواند پیامی غیرمستقیم بهمسکو نیز داشته باشد. چین هرچند شریک راهبردی روسیه است اما تمایل ندارد بهعنوان حامی بیقید و شرط سیاستهای کرملین شناخته شود. بنابراین اعلام رسمی کمک بهاوکراین حتی درقالب بشردوستانه نشان میدهد که پکن استقلال عمل خود را حفظ کرده و تصمیماتش را صرفا براساس منافع ملی خویش اتخاذ میکند. اینپیام برای روسیه نیز اهمیت دارد زیرا وابستگی فزاینده مسکو بهبازار و فناوری چین توازن قدرت در روابط دوجانبه را بهنفع پکن تغییر داده است.
نکته مهم دیگر تاثیر ایناقدام بر آینده نظم امنیتی اروپاست. اگر چین بتواند ازطریق چنین گامهایی اعتماد نسبی هردو طرف را جلب کند احتمال ایفای نقش فعالتر در فرآیندهای دیپلماتیک افزایش مییابد. هرچند درحالحاضر چشمانداز مذاکرات جامع صلح چندان روشن نیست اما بازیگری که بتواند با کییف و مسکو همزمان گفتوگو کند درصورت تغییر شرایط میتواند بهمیانجی بالقوه تبدیل شود. اینسناریو جایگاه چین را بهعنوان قدرتی فرامنطقهای با نفوذ در تحولات اروپا تقویت خواهد کرد. با اینحال باید توجه داشت که دامنه و حجم اینبسته کمک هنوز بهطور عمومی اعلام نشده و ممکن است از نظر مالی و عملیاتی محدود باشد. بنابراین نباید آن را بهمعنای تغییر بنیادین در سیاست چین نسبتبه جنگ اوکراین تعبیر کرد. پکن همچنان بههمکاریهای عمیق اقتصادی با روسیه ادامه میدهد و از منظر کلان تضعیف روسیه را در راستای منافع بلندمدت خود نمیبیند. درنتیجه اقدام اخیر را باید بیشتر در چارچوب مدیریت تصویر بینالمللی، تنوعبخشی بهابزارهای دیپلماتیک و حفظ انعطافپذیری راهبردی ارزیابی کرد.
در همین رابطه است که میتوان گفت اعلام کمک انرژی چین بهاوکراین در پایان چهارمین سال جنگ نمادی از پیچیدگی فزاینده سیاست خارجی پکن در محیطی چندقطبی و پرتنش است. ایناقدام در سطح اقتصادی میتواند زمینهساز حضور در بازسازی آینده باشد. در سطح سیاسی ابزاری برای متوازنسازی روابط با غرب و حفظ کانالهای ارتباطی با کییف محسوب میشود و در سطح استراتژیک بیانگر تلاش چین برای مدیریت ریسکهای ناشی از یکجنگ فرسایشی و حفظ انعطاف در معادلات قدرت جهانی است. بههمین دلیل حتی یکبسته کمک بشردوستانه انرژی نیز میتواند حامل پیامهایی عمیقتر از آن چیزی باشد که درظاهر بهنظر میرسد.
