پای ترامپ بر گلوی عراق
جهان صنعت – دونالد ترامپ، رییسجمهور آمریکا روز سهشنبه اعلام کرد که اگر نوری المالکی بهعنوان نخستوزیر بعدی عراق انتخاب شود ایالاتمتحده دیگر به این کشور کمک نخواهد کرد. ترامپ بهصراحت تاکید کرد که دولت او با سومین دوره نخستوزیری المالکی مخالف است؛ سیاستمداری که بیش از یک دهه پس از کنارهگیری در سال۲۰۱۴ بهواسطه بروز و ظهور داعش دوباره در پی بازگشت بهقدرت است.
ترامپ روز سهشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: میشنوم که کشور بزرگ عراق ممکن است با بازگرداندن نوری المالکی بهعنوان نخستوزیر انتخابی بسیار بد انجام دهد. آخرین باری که المالکی در قدرت بود کشور به فقر و هرجومرج کامل سقوط کرد. نباید اجازه داد چنینچیزی دوباره تکرار شود. او در ادامه افزود: بهدلیل سیاستها و ایدئولوژیهای دیوانهوار او درصورت انتخاب ایالاتمتحده آمریکا دیگر به عراق کمک نخواهد کرد. اگر ما برای کمک حضور نداشته باشیم عراق هیچ شانسی برای موفقیت، شکوفایی یا آزادی نخواهد داشت. عراق را دوباره عظیم کنید!
المالکی چه کرد؟
طبق گزارشی که المانیتور در این خصوص منتشر کرده المالکی از سال۲۰۰۶تا۲۰۱۴ نخستوزیر عراق بود و این کشور را در دوران پرآشوب پس از حمله تحت رهبری آمریکا که به سرنگونی صدام حسین انجامید هدایت کرد. او که اکنون ۷۵سال دارد شخصیتی بهشدت مناقشهبرانگیز در عراق بهشمار میرود چراکه متهم است در دوران زمامداری خود به تشدید تنشهای فرقهای دامن زده و زمینه افزایش نفوذ ایران را فراهم کرده است.
درچنین شرایطی ائتلاف «چارچوب هماهنگی» که مجموعهای از احزاب عمدتا شیعه و دارای اکثریت کرسیهای پارلمان عراق است روز شنبه نوری المالکی را بهعنوان نامزد خود برای نخستوزیری معرفی و دلیل این انتخاب را تجربه سیاسی و مدیریتی و نقش او در اداره کشور عنوان کرد.
در همین رابطه ویکتوریا تیلور، معاون دستیار وزیر خارجه آمریکا در امور عراق و ایران در دولت بایدن به المانیتور میگوید آنچه در پیام ترامپ جلب توجه میکند نه مخالفت آمریکا با سومین دوره نخستوزیری نوری المالکی بلکه این بوده که ایالاتمتحده در این فرآیند تا این اندازه دیر موضع مخالفت خود را با المالکی علنی کرده است. او افزود: عراق دیگر در اولویت ذهنی سیاستگذاران آمریکایی نیست و شاید آنها در حالی که حمایت از نامزدی المالکی بهتدریج افزایش مییافت توجه کافی به این روند نداشتند.
براساس قانون اساسی عراق پس از انتخاب رییس جدید پارلمان در ۲۹دسامبر پارلمان موظف است ظرف ۳۰روز رییسجمهور را انتخاب کند؛ رییسجمهوری که سپس ماموریت تشکیل دولت جدید را به نامزد نخستوزیری واگذار خواهد کرد.
نشست پارلمانی که قرار بود روز سهشنبه برگزار شود به تعویق افتاد تا به دوحزب اصلی کُرد زمان بیشتری برای توافق بر سر نامزد ریاستجمهوری داده شود. طبق نظام غیررسمی تقسیم قدرت در عراق رییسجمهور از میان کُردها، رییس پارلمان از میان اهل سنت و نخستوزیر از میان شیعیان انتخاب میشود.
در همین راستا هشدار ترامپ پس از آن مطرح شد که مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا روز یکشنبه با محمد شیاعالسودانی، نخستوزیر درحال کنارهگیری عراق گفتوگو کرد و درجریان آن نسبت به تشکیل دولتی تحت کنترل ایران هشدار داد. اوایل روز سهشنبه، مارک ساوایا نماینده ویژه آمریکا در امور عراق در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که دولت آمریکا آماده است مقامهای ارشد عراقی دخیل در فساد دولتی را تحریم کند.
سرنوشت مبهم دولت در عراق
درچنینشرایطی برخی از تحلیلگران معتقدند تهدید صریح دونالد ترامپ مبنی بر قطع کمکهای آمریکا به عراق در صورت انتخاب نوری المالکی بهعنوان نخستوزیر در شرایطی مطرح میشود که این کشور از پیش با بنبست سیاسی عمیقی در فرآیند انتخاب رییسجمهور و تشکیل دولت مواجه است. در چنین فضایی این موضعگیری نه یک اظهارنظر صرف بلکه عاملی بالقوه تشدیدکننده بحران سیاسی عراق بهشمار میرود؛ بحرانی که ریشه آن بیشاز هرچیز در ساختار شکننده و موزائیکی نظام سیاسی این کشور نهفته است.
عراق پس از انتخابات اخیر باردیگر در چرخهای آشنا گرفتار شده است: اختلافات درونگروهی کُردها بر سر ریاستجمهوری، رقابتهای پیچیده در اردوگاه شیعی برای نخستوزیری و حساسیت جریانهای اهل سنت نسبتبه بازتولید چهرههای مناقشهبرانگیز. درچنینبستری تهدید ترامپ میتواند به دوشکل عمل کند: از یکسو ممکن است برخی بازیگران عراقی را به احتیاط بیشتر در حمایت از المالکی وادارد و روند اجماعسازی را دشوارتر کند. ازسویدیگر این موضع میتواند به تقویت گفتمان نفی مداخله خارجی دامن بزند و واکنشهای هویتی و مقاومتی را در میان نیروهای سیاسی بهویژه در چارچوب هماهنگی تشدید کند. نتیجه هردو سناریو افزایش اصطکاک سیاسی و طولانیترشدن خلأ قدرت خواهد بود.
درهمینرابطه برخی کارشناسان معتقدند هدف اصلی آمریکا از مخالفت با نوری المالکی را باید در سهسطح تحلیل کرد: نخست، سطح ژئوپلیتیکی است. واشنگتن المالکی را چهرهای میداند که در گذشته زمینه گسترش نفوذ ایران در ساختار قدرت عراق را فراهم کرده و بازگشت او میتواند به تضعیف موقعیت آمریکا در معادلات بغداد منجر شود. دوم، سطح امنیتی است. تجربه دوره پیشین نخستوزیری المالکی به خصوص در آستانه ظهور داعش در نگاه آمریکا نماد تمرکز قدرت، تضعیف نهادهای امنیتی حرفهای و تشدید شکافهای فرقهای است؛ الگویی که واشنگتن آن را تهدیدی برای ثبات عراق و منافع خود میداند. سوم، سطح نمادین و سیاسی است. مخالفت با المالکی پیامی به نخبگان عراقی بود مبنی بر اینکه آمریکا با بازگشت به چهرههای قدیمی همراه نخواهد شد حتی اگر این چهرهها از حمایت اکثریت پارلمانی برخوردار باشند.
با این حال اثرگذاری واقعی تهدید ترامپ نباید بیشازحد بزرگنمایی شود. نفوذ آمریکا در عراق نسبتبه یکدهه قبل کاهش یافته و بازیگران عراقی امروز بیشاز گذشته بر محاسبات داخلی و توازنهای منطقهای تکیه میکنند. با این وجود در شرایط بنبست همین تهدید میتواند به عامل فشار روانی و سیاسی تبدیل شود و فضای تصمیمگیری را قطبیتر کند.
بنابراین دورنمای آینده عراق در کوتاهمدت همچنان با عدم قطعیت همراه بوده زیرا اگر المالکی با وجود فشارهای خارجی به قدرت برسد احتمال تشدید تنش با آمریکا و افزایش فشارهای سیاسی و اقتصادی وجود دارد. اگر هم کنار گذاشته شود مساله اصلی یعنی ناتوانی نظام سیاسی در تولید اجماع پایدار حل نخواهد شد. درنتیجه میتوان گفت بحران کنونی نشان میدهد که مشکل عراق نه صرفا یک نام یا یک شخص بلکه ساختاری است که هر بنبست داخلی را به فرصتی برای مداخله و فشار خارجی تبدیل میکند.
